categories: phat phap, phật pháp, thuyet phap, thuyết pháp, phap am, pháp âm, thuyết pháp sư, giảng đạo, giang pháp, thuyet giang phap, thuyết giảng đạo, mp3 thuyết pháp, mp3 thuyet phap, thuyết pháp cd, thuyet phap cd, Phật Thuyết Kinh A Di Đà, Khai Thị, Tinh Hoa Tinh Độ, mp3 thuyết pháp Tinh Hoa Tịnh Độ, phat hoc, phật học, ton giao, mp3 thuyết pháp Hé Mở Cửa Giải Thoát, mp3 thuyet phap Tinh Hoa Tinh Do, mp3 thuyet phap He Mo Cua Giai Thoat, thuyết pháp Bố Thí Cúng Dường, thuyet phap Bo Thi Cung Duong, tôn giáo, Tinh Do, pháp môn Tịnh Độ, chùa Tịnh Độ,Tịnh Độ, Tu Vien, Tu Vien Temple, Tu Vien Tu, Niem Phat Duong, Tu Viện, Niệm Phật Đường, Tu Viện Tự, Tầm Sư Học Đạo, Bổn Tánh Hoàn Nguyên, name: Tu Vien, giang dao, giảng đạo, tam linh, tâm linh, tiem hieu ton giao, tiềm hiểu tôn giáo, hanh phuc, hạnh phúc, hanh phuc gia dinh, hạnh phúc gia đ́nh, cau sieu, cầu siêu, sieu do, siêu độ, cau an, cầu an, thien chua va phat, thiên chúa và phật, cong giao phat giao công giáo phật giáo, vang sanh, văng sanh, trong một kiếp, nhứt kiếp, nhất kiếp, phóng quang độ, cực lạc quốc, cơi cực lạc, niệm Phật nhứt tâm bất loạn, hồng danh đức Phật A Di Đà, sanh về Cơi Phật, sanh ve Coi Phat, phép tu, phep tu, pháp tu Tịnh Độ, tu hoc, tu học, phat tu, phật tử, giai thoat, giải thoát, luc lam trung, lúc lâm trung, luc sap chet, lúc sắp chết, tren giuong benh, trên giường bệnh, niem phat, niệm phật, niem A Di Đa Phat, niệm A Di Đà Phật, A Di Da Phat, A-di-da phat, A-di-đà, Amitaba,Amitābha, Amitabha, viet nam phat giao, Việt Nam Phật Giáo, Vietnamese buddhism

 

Audio Truyện Phật Giáo Audio Kinh điển đại thừa Audio Đại tạng kinh (Nikaya) Audio Kinh Tụng Audio Luận tạng Audio Luật tạng Phật pháp cho người bắt đầu Audio Thiền học Audio Tịnh độ Audio Triết học phật giáo Âm nhạc phật giáo Upload nhạc Phật Giáo Thư viện media tổng hợp Cư sĩ - Diệu Âm (Australia) Pháp Sư Ngộ Thông Pháp Sư Tịnh Không Các bài Thuyết Pháp Truyện Phật Giáo Chết & Tái sinh Nghệ thuật sống đẹp Thơ Thiệp điện tử H́nh ảnh Phật Giáo Ăn chay Hướng dẫn nấu chay Tài liệu chữa bệnh Bồ Tát Hạnh Kinh Điển I Kinh Điển II Lịch sử Phật Giáo Nghi Lễ Danh Nhân Thế Giới Phật Học I Phật Học II Đức Phật Luận Giải Giới Luật Thiền Nguyên Thủy Tổ Sư Thiền Mật Tông Triết Học Phật Giáo

Phật Học Viện Nha Trang, PL. 2513 - TL. 1969

 

Phật và Thánh chúng

Cao Hữu Đính
 

 

 

THAY LỜI TỰA

Sau bao năm t́m đọc và suy gẫm lịch sử Phật, ấn tượng mạnh nhất đập vào đầu óc tôi là h́nh ảnh một Đức Phật quá cao xa diệu vợi, mà loài người có lẽ không bao giờ vói tới. Nhưng qua những mẫu chuyện đạo trên bước đường hành hóa của Ngài mà các kinh sách ghi chép rải rác đó đây, th́ h́nh ảnh Ngài hiêïn ra rất "người" với đầy đủ tách chất đẹp đẽ nhất của chữ đó.

Cái h́nh ảnh vừa gần vừa xa ấy lắm lúc chỉ thoáng qua rồi chợt biến, lắm lúc lại cơ hồ như rất gần ḿnh. Những việc Ngài làm, những lời Ngài nói, những ư Ngài nghĩ, sao quen thuộc sống động lạ thường! Quen thuộc và sống động đến độ h́nh như mới xảy ra hôm qua ở đây, chứ không phải trên lưu vực sông Hằng cách đây trên hai mươi lăm thế kỷ!

Trong lịch sử nhân loại, chưa có một siêu nhân nào có một đời sống thánh thiện tṛn đầy và dài lâu như Đức Phật. Ngài là một người bằng da bằng thịt, xuất hiện giữa thế kỷ loài người, chứ đâu phải nhân vật thần thoại của trí tưởng tượng! Những chứng tích lịch sử xác thực mới khai quật được trong những năm cuối cùng của thế kỷ trước, càng ngày càng được minh xác thêm bởi các chứng tích mới khai quật trong thế kỷ này.

Tất cả những chứng tích kia, phối hợp với những ǵ c̣n ghi chép trong b́a son quyển vàng từ nhiều thế kỷ truyền lại, minh xác hùng hồn rằng h́nh ảnh diệu vợi như gần như xa của Đức Phật trong ḷng tín đồ 25 thế kỷ sau, không phải là một ảo giác, nhưng đó là một h́nh ảnh thực tại cao siêu.

Tất cả những chứng tích kia, lại c̣n nói lên cho nhân loại hay rằng con người nếu biết khai thác đúng mức và đúng hướng mọi khả năng của ḿnh th́ có thể tự thánh hóa đến cùng cực, để cuối cùng trở thành đấng Giác ngộ đồng nhất bất nhị với vạn pháp, với muôn loài. Thánh hóa không có nghĩa là từ bỏ tánh chất người. Càng thánh hóa, tánh chất người lại càng lưu lộ ra rơ rệt hơn. Ĺa người ra, không thể có thánh.

Trong khi tôi đang mơ ước có một thiên lịch sử Phật mang đủ ư nghĩa nói trên, không quá thừa chất thánh mà thiếu chất người, hay quá thừa chất người mà thiếu chất thánh như nhiều thiên Phật sử mà tôi đă đọc, th́ t́nh cờ tôi bắt gặp tập bài "Đức Phật và Thánh chúng" quay Ronéo của đạo hữu CAO HỮU ĐÍNH, nguyên giáo sư Đại học Vạn Hạnh, soạn dạy cho học tăng tại Phật Học Viện Nha Trang. Đọc xong tập bài, tôi thấy có phần nào thỏa măn, vội vàng biên thư khuyến khích đạo hữu nhuận sắc lại để cho xuất bản. Đó là duyên khởi khiến có quyển sách này ra đời.

Khi đề ra ư kiến này với đạo hữu cũng như với nhà xuất bản Phật Học Viện Nha Trang, thiển ư tôi nghĩ rằng dù tập sách đầu tay này chưa lột hết đầy đủ tánh chất "vừa rất người, vừa rất thánh" của Đức Thích Tôn, ít ra trong hiện tại nó cũng giúp đuợc kẻ hậu học tại các Phật Học Viện trên toàn quốc hiểu khái quát - nhưng rất rơ - về đấng Bổn Sư của ḿnh. Hơn nữa, tôi hy vọng tập sách nhỏ này sẽ là chất men khích lệ các học giả Phật giáo khác trong nước tiếp tục khai thác cuộc đời sống động của Đức Phật, dưới nhiều khía cạnh tân kỳ và linh hoạt mới khác.

Nếu đạt được các ước vọng khiêm tốn trên đây, thiết tưởng quyển "Đức Phật và Thánh chúng" này cũng đă sáng giá và đáng được Phật tử trong nuớc tán thán lắm rồi.

 

Từ Đàm, Xuân Kỷ Dậu (1969)
Giáo Thọ,
Phật Học Viện Trung Phần
THÍCH THIỆN SIÊU

 

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Từ ngày thành lập Phật Học Viện Nha Trang cách đây trên mười hai năm, song song với việc dạy nội điển cho chư tăng tại Viện, chúng tôi có lập Nhà Xuất Bản của Viện để phổ biến giáo lư ngoài đại chúng.

V́ thế, ngoài số kinh sách dịch ra quốc ngữ ấn hành hàng năm, năm nào chúng tôi cũng cố gắng cho xuất bản thêm một số trước tác mới, hoặc do Hội Đồng Viện hợp soạn, hoặc do giáo sư của Viện biên khảo riêng.

Năm nay, tập sách trước tác được in là quyển "Đức Phật và Thánh chúng" này. Ước mong chư Phật tử đón nhận nó với tất cả nhiệt tâm, như đă từng đón nhận các ấn phẩm khác về trước của Viện.

Giám Viện,
Phật Học Viện Nha Trang
Ḥa thượng THÍCH TRÍ THỦ

 

[01]

ĐỨC PHẬT

Giáo chủ sáng lập Phật giáo là Đức Phật Thích Ca Mâu Ni (Sàkya Muni).

Ngài giáng sanh tại nước Ca Tỳ La (Kapilavastu) ở miền bắc xứ Ấn độ, dưới chân Hy Mă Lạp sơn, nay thuộc lănh thổ nước Népal với thủ đô là Katmandou. Népal là một quốc gia riêng biệt không thuộc Liên bang Cộng ḥa Ấn độ.

Khi mới sanh ra, Ngài mang tên là Tất Đạt Đa (Siddhàrta) do chữ Sarvàrthasiddha, Tàu dịch là "Nhất thế nghĩa thành" (mọi sở nguyện đều thành tựu). Phụ vương ngài là Tịnh Phạn (Suddhodana) vua thành Ca Tỳ La. Mẫu hậu ngài là Ma Da phu nhân (Màyà). Ngài thuộc ḍng Cồ Đàm (Gautama), nên đời thường gọi Ngài là Tất Đạt Đa Cồ Đàm (Siddharta Gautama), thuộc chi phái Thích ca (Sàkya), Tàu dịch là "Năng nhân". Lại nhân Ngài đi tu, nên đời tôn xưng Ngài là Mâu Ni (Muni), Tàu dịch là "Tịch Mặc". Thích Ca Mâu Ni có nghĩa là người ẩn dật của ḍng họ Thích Ca.

Sự xuất hiện của Thái tử Tất Đạt Đa Cồ Đàm đánh dấu một bước tiến quyết định vĩ đại của lịch sử nhân loại, mà giáo điển Phật giáo gọi là "Phật vị nhất đại sự nhân duyên, xuất hiện ư thế, khai ngộ chúng sinh nhập Phật tri kiến" (Phật v́ một nhân duyên lớn mà xuất hiện ở đời, đó là khai thị cho chúng sanh ngộ nhập tri kiến Phật).

Để hiểu tầm quan trọng của lời xác quyết trên đây, ta hăy t́m hiểu Phật ra đời trong hoàn cảnh nào và ảnh hưởng của Ngài đối với đương thời cũng như đối với hậu thế ra sao.

XĂ HỘI ẤN ĐỘ THỜI PHẬT

Khoảng tam thiên niên trước Tây lịch, giống người du mục A Lỵ A (Àrya) từ Trung Á (có thuyết cho rằng từ vùng Caucase) làm một cuộc di dân vĩ đại tràn vào Ba Tư và Bắc Ấn Độ. Người A Lỵ A thuộc giống dân da trắng, thông minh, thể chất cường tráng, và nhờ ở thể chế hữu hiệu, đă chinh phục rất lẹ thổ dân Ấn Độ là giống người Đạt La Tỳ Đồ (Dravida). Dân Dravida vốn người nhỏ thó, da đen, thể chất yếu đuối, nên mặc dù có một truyền thống tâm linh khá vững chải, đă phải quy hàng trong tủi nhục.

Sau khi chinh phục xong Ấn Độ, giai cấp lănh đạo tinh thần của giống người A Lỵ A là đạo sĩ Bà la môn bèn cho công bố pháp điển Mă Nỗ (Bộ luật Manu), căn cứ vào đó, kẻ chiến thắng xây dựng trật tự xă hội mới.

Luật Mă Nỗ chia toàn thể lănh thổ Ấn độ của người Dravida thành Ngũ Ấn và chia toàn thể dân chúng sống trên lănh thổ ấy thành bốn giai cấp, trong đó có hai giai cấp thống trị là Bà la môn và Sát đế lỵ, c̣n hai giai cấp Phệ xá và Thủ đà la là hai giai cấp bị áp bức.

Để củng cố địa vị, giáo sĩ Bà la môn (Bràhman), tác giả pháp điển Mă Nỗ, tự liệt ḿnh vào hạng nhất, nắm độc quyền về học thuật tư tưởng, buộc ba giai cấp kia phải răm rắp tuân theo. Và để ràng buộc ba giai cấp kia, họ xử dụng nhiều thần chú bí hiểm và giữ độc quyền chủ tŕ tế lễ.

Trong khi độc quyền tôn giáo văn hóa nằm trọn trong tay Bà la môn, th́ độc quyền chánh trị lại nằm trọn trong tay giai cấp Sát đế lỵ (Ksatriya). Giai cấp này gồm những tay thiện xạ, chủ tŕ việc cai trị, được hưởng quyền thế tập cha truyền con nối, có toàn quyền sanh sát đối với nhân dân và xem lănh thổ cai trị như tư hữu riêng của họ.

Giai cấp thứ ba là Phệ xá (Vaisya) gồm các giới nông, công, thương không được quyền học hỏi, sống nai lưng làm việc để cung phụng hai giai cấp giáo quyền và chánh quyền trên và tha hồ bị áp bức.

Giai cấp thứ tư là Thủ đà la (Sùdra) gồm các thổ dân tiền trú và giống người Dravida bại trận. Đây là giai cấp hạ tiện bi đát và khốn cùng nhất. Luật Mă Nỗ, chương 8, tiết 270 - 272 quy định rằng Thủ đà la là giai cấp trời sanh ra để làm nô lệ, rằng nếu Thủ đà la kêu tên Bà la môn th́ bị cắt lưỡi, rằng nếu không tuân lệnh của giai cấp thống trị th́ nấu dầu đổ vào lỗ tai v.v...

Hận thù v́ bị nước mất nhà tan vốn đă cao độ, chế độ xă hội bất công càng nung nấu thêm hận thù ấy. Xung đột giữa hai phe, khi ngấm ngầm, khi bộc phát, là một ung nhọt thường trực của xă hội Ấn thời bấy giờ. Nhưng bất cứ một xung đột nào xảy ra cũng đều vị dập tắt một cách tàn nhẫn. Hai giai cấp Thủ đà la và Phệ xá sống trong uất hận của địa ngục trần gian.

Giữa lúc ấy, Phật xuất hiện, Ngài làm một cuộc cách mạng xă hội vĩ đại, tuyên chiến với chế độ giai cấp bất công cao độ này. Ngài thẳng tay xóa bỏ hết mọi giai cấp.

Ngay khi c̣n ngồi tọa thiền dưới gốc cây Bồ đề, Ngài đă dơng dạc nêu nguyên lư cuộc cách mạng ấy bằng một tuyên ngôn dứt khoát: "Đại địa chúng sanh giai hữu Như lai trí tuệ đức tánh" (Hết thảy chúng sanh đều có đức tánh trí tuệ Như lai).

Đến khi ra hành hóa, Ngài đă thực hiện nguyên lư ấy bằng phương châm: "Tứ tánh xuất gia, đồng qui Thích thị" (Bốn giai cấp xuất gia đều mang tên họ Thích). Đó là trường hợp của Ưu Bà Ly, thuộc giai cấp Thủ đà la vốn xuất thân làm nghề thợ cạo và đổ thùng, về sau trở thành một trong mười vị đại đệ tử của Phật, đứng đầu về giới luật. Đó là trườnfg hợp của dâm nữ Ma Đăng Già cũng thuộc giai cấp Thủ đà la, về sau tu chứng quả A la hán. Đó c̣n là trường hợp của nhiều vị khác nữa trong thánh chúng của Ngài, vốn sống bằng những nghề ty tiện và tủi nhục nhất trong xă hội Ấn Độ trước khi xuất gia.

TƯ TƯỞNG ẤN ĐỘ THỜI PHẬT

Giống người A Lỵ A sau khi du nhập Ấn Độ, nhờ lưu vực ph́ nhiêu sông Hằng và bản chất thông minh sẵn có, đă phát triển được tại đây một nền văn minh cực thịnh.

Bắt đầu với bộ Rig Veda gồm những thánh ca lời tươi ư đẹp, xuất hiện cách đây trên bốn ngàn năm, về sau giáo sĩ Bà la môn lại bổ túc thêm bằng ba bộ Yajur Veda, Sama Veda, Atharva Veda quy định các nghi thức tế lễ, tạo thành bốn bộ thánh thư đầu tiên gọi là Tứ Phệ đà. Với bộ Tứ Phệ đà, giáo sĩ Bà la môn giữ độc quyền hoàn toàn cả về tư tưởng và tôn giáo. Tiếp theo, giáo nghĩa Tứ Phệ đà lại được phát triển thêm trong bộ Áo nghĩa thư (Upanishad) với văn cú tường mật tinh vi và nghĩa lư vô cùng uyên áo. Ba đặc điểm của Áo nghĩa thư là giáo nghĩa bất nhị, giáo nghĩa luân hồi nghiệp báo và giáo nghĩa giải thoát, tổng hợp được hai ḍng tư tưởng của hai giống người Arya và Dravida mà hoàn thành vũ trụ quan tự ngă trên căn bản nhất thần giáo. Giáo lư vốn đă thâm uyên, cách truyền bá lại mang đầy tính chất thần bí và phiền toái (không bao giờ chịu giải thích), đă tạo được cho giai cấp Bà la môn một địa vị tối cao tha hồ nhân danh "Đấng sáng thế" mà hoành hành. Giai đoạn phát triển của Áo nghĩa thư kéo dài khoảng hai trăm năm, từ 750 đến 550 trước Tây lịch. Tư tưởng Áo nghĩa thư cực kỳ phong phú, nhưng rồi cũng v́ thế mà về sau phân hoá kinh khủng.

V́ giáo sĩ Bà la môn quyết tâm giữ độc quyền tư tưởng và tâm linh, nên các giới có học ngoài Bà la môn không cách ǵ t́m hiểu được. Do đó, phản ứng kịch liệt của các giới này, muốn chống đối lại đành phải hướng về các môn học duy lư. Các môn phái triết học tự nhiên đua nhau ra đời, nghiên cứu và thuyết minh phương diện vật chất của vũ trụ. Có hai xu hướng chính: một cụ thể và một trừu tượng. Xu hướng thứ nhất thuyết minh phương diện cụ thể của vũ trụ, cho ra các bộ đại luận như: Điạ luận, Thủy luận, Hỏa luận v.v... Xu hướng thứ hai cho ra các bộ đại luận như: Thời luận, Phương luận, Hư không luận v.v...

Bấy giờ, tư tưởng Ấn độ phồn tạp đến cực độ. Và trước sự phồn tạp rối ren ấy, quần chúng không c̣n biết tin ai, hoang mang cũng đến cực độ. Quần chúng bắt đầu nghi ngờ chân lư của giáo lư truyền thống Tứ Phệ đà và Áo nghĩa thư. Kết quả của t́nh trạng này là hai xu hướng đối nghịch về nhân sinh được quần chúng nhắm mắt hùa theo. Xu hướng thuận thế hưởng lạc th́ thiên về vật chất chủ nghĩa với chủ trương hữu kiến triệt để. Xu hướng trốn đời vào núi tu khổ hạnh th́ thiên về yếm thế chủ nghĩa với chủ trương không kiến cũng triệt để.

Nhu yếu tối cần thiết lúc bấy giờ hiện ra quá rơ ràng: Phải t́m cho ra mối đạo lớn để khai thông chân lư, làm nơi nương tựa thích hợp cho một nhân sinh quan lành mạnh. T́nh thế đ̣i hỏi một tôn giáo cách mạng về tư tưởng hội đủ hai yếu tố nhất quán và viên măn.

Giữa lúc ấy Phật xuất hiện, Ngài làm một cuộc cách mạng tư tưởng vĩ đại, bài xích tất cả các xu hướng cực đoan để qui hướng về một mối là : Trung đạo Duyên khởi. Từ đó, Ngài khai triển thành một hệ thống giáo lư mới nhằm tự cứu ḿnh, cứu dân tộc Ấn độ đương thời và cứu hết thảy nhân loại muôn đời về sau.

Phật xuất hiện như một viên ngọc "Định thủy châu" gạn trong cả một ao nước đương bị quấy động đục ngầu, và mở một lối thoát chung cho tư tưởng giới Ấn độ bấy giờ.

GIA PHỔ PHẬT

Khi người A Lỵ A thiết lập Ngũ Ấn, toàn thể lănh thổ Ấn Độ được chia thành nhiều vương quốc (Thị tộc). Lănh thổ của ḍng họ Thích Ca là một trong những vương quốc ấy. Vị vua đầu tiên của ḍng họ này tên là "Chúng sở hứa" (Được mọi người ưa thích). Từ viễn tổ Chúng sở hứa truyền đến đời Đại Thiện Sanh Vương là tổ bảy đời của thái tử Tất Đạt Đa. Hệ thống thừa kế như sau: Đại Thiện Sanh Vương - Sư Ma Ư - Ưu Đà La - Cồ La - Sư Tử Giáp - Tịnh Phạn Vương - Tất Đạt Đa.

A.- PHỤ HỆ THÁI TỬ TẤT ĐẠT ĐA

Sư Tử Giáp cưới Kiến Già Na (Em gái A Noa Thích Ca) sanh được năm người con:

1.- Tịnh Phạn Vương cưới Ma Da phu nhân sanh ra Tất Đạt Đa sau bảy ngày th́ từ trần, sau đó Tịnh Phạn Vương cưới Ma Ha Ba Xà Ba Đề sanh ra Nan Đà.

2.- Bạch Phạn Vương có hai người con là Đề Bà Đạt Đa và A Nan.

3.- Cam Lộ Phạm Vương có hai người con là Ma Ha Nam và A Na Luật.

4.- Học Phạn Vương có hai người con là Bà Sa và Bạt Đề.

5.- Cam Lộ Vương Phi lấy Thiện Giác Vương sanh Da Du Đà la.

B.- MẪU HỆ CỦA THÁI TỬ TẤT ĐẠT ĐA

A Noa Thích Ca Vương vua thành Thiện Tư nước Kosala, cưới Da Du Đà La (Em gái Sư Tử Giáp) sanh được ba người con:

1.- Thiện Giác Vương cưới Cam Lộ Vương Phi sanh ra Đề Bà và Da Du Đà La. Da Du Đà La là vợ của thái tử Tất Đạt Đa.

2.- Ma Da phu nhân lấy Tịnh Phạn Vương sanh ra Tất Đạt Đa cưới Da Du Đà la.

3.- Ma Ha Bà Xa Ba Đề cũng lấy Tịnh Phạn Vương (Di mẫu của Phật) sanh ra Nan Đà.

ĐẢN SANH PHẬT

Theo phong tục Ấn Độ, Ma Da phu nhân trước khi hạ sanh con đầu ḷng phải về quê mẹ để ở cử.

Nhưng, khi gần măn nguyệt khai hoa, phu nhân lại xin phép Tịnh Phạn Vương được ra ngoài thành du ngoạn, rồi mới về quê sau. Nhà vua lo ngại, bèn đích thân cùng với một đoàn thị nữ đi theo hộ tống. Đến vườn Lâm tỳ ni (Lumbini) ở phía ngoài thành Ca Tỳ La, phu nhân cảm thấy trong người khó chịu, vừa mới vịn tay vào một cành cây Vô ưu th́ đản sanh vương tử tại đây.

Giáo điển ghi chép rằng sau khi đản sanh, Thái tử đứng dậy ngoănh mặt nh́n bốn phương, rồi bước bảy bước, một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất, mà nói rằng: "Trên trời dưới trời chỉ có ngă là chí tôn". Tiếp theo, Ngài nói : "Từ vô lượng kiếp kiếp đến nay, phen này là hết". Nói xong, Thái tử trở lại như mọi trẻ sơ sinh b́nh thường khác. Trong khi đó, Tịnh Phạn Vương vừa sung sướng vừa âu lo đứng hầu bên phu nhân và thái tử, mắt đăm chiêu nh́n theo không sót một cử chỉ nào. Quần chúng nghe tin vui cũng đổ xô đến chiêm ngưỡng thái tử.

Trong số người đến xem có một thầy tướng Bà la môn tên là A Tư Đà (Asita) bác học đa văn, thoạt nh́n thái tử, th́ nằng nặc xin nhà vua cho phép xem tướng thái tử. Sau một hồi ngắm nghía, A Tư Đà tỏ vẻ hết sức ngạc nhiên, tâu với vua rằng: "Đây là một vị cứu tinh của nhân loại vừa giáng trần. Nếu làm vua th́ đó là một vị Chuyển luân thánh vương, đem lại an lạc cho thế gian về mặt chánh trị. Nếu xuất gia th́ sẽ thành bậc đại giác tối cao, thành tựu trí tuệ chân thật, giải thoát cho cả nhân loại về mặt tôn giáo".

Năm Thái tử đản sanh cách đây vào khoảng trên hai mươi lăm thế kỷ. Ngài đản sanh nhằm ngày trăng tṛn tháng Vesak lịch Ấn độ, tức là đúng ngày rằm tháng tư âm lịch của ta. Về năm sanh, có nhiều thuyết khác nhau, tựu trung có hai thuyết đáng tin cậy nhất. Kết quả của hai thuyết cũng gần sát nhau.

Theo "Chúng Thánh Điểm Kư" tính cho đến ngày nay th́ Phật nhập diệt vào năm 485 trước Tây lịch, tức sanh năm 565 trước Thiên chúa, hay cách đây 2533 năm (tính đến 1968 dương lịch).

Theo khảo chứng của các nhà khảo cổ Tây phương th́ Phật nhập diệt vào năm 483 trước Tây lịch, tức sanh vào năm 563 trước Thiên chúa, hay cách đây 2531 năm (tính đến 1968 dương lịch).

Nếu hai thuyết trên đây gần đúng th́ Đức Phật ra đời trước Khổng Tử khoảng 12 năm hoặc 14 năm. Nhưng theo Hội Phật giáo Thế giới sau khi tham khảo nhiều sử liệu, đă phán quyết rằng Đức Phật nhập Niết bàn cách đây (1968) 1512 năm, như vậy Ngài giáng sanh cách đây 2592 năm, hay trước Tây lịch 642 năm. So với Khổng Tử, Phật ra đời trước 73 năm [1].

Tại chỗ Ngài đản sanh (vườn Mâm tỳ ni), năm 1896, nhà khảo cổ ngưới Anh Cuningham đă khai quật được một trụ đá (một trong bốn trụ đá của vua A Dục chôn để ghi dấu bốn nơi gắn liền với lịch sử Đức Phật gọi là Tứ Động Tâm), trên trụ đá có khắc năm ḍng chữ:

1.- Năm Thiên Ái Thiên Kiến thứ 25, A Dục đích thân đến đây chiêm bái.
2.- Đức Phật Đà, ḍng họ Thích Ca đi xuất gia, đản sanh nơi dây.
3.- Vua sắc dựng thạch trụ để kỷ niệm nơi Ngài đản sanh.
4.- Thôn Lumbini nơi Phật đản sanh được miễn thuế.
5.- Đó là hồng ân Phật đối với nơi Ngài đản sanh.

Tây phương mệnh danh trụ đá ấy là "bản khai sanh của đức Phật". Và từ đó, Tây phương mới chịu tin rằng Đức Phật là một nhân vật lịch sử. Và cũng từ đó Tây phương lại càng chú trọng đổ xô vào nghiên cứu tư tưởng Phật hơn trước. V́ trước kia họ cho rằng Phật là một nhân vật thần thoại và học thuyết được gán cho Ngài chỉ là một sáng tác tập thể của nhiều đời kết hợp lại.

 

I.- GIÁO DỤC THỜI THƠ ẤU

Theo giáo điển th́ liên tiếp trong bảy ngày sau khi Thái tử đản sanh, nhiều điềm lạ xuất hiện. Đến cuối ngày thứ bảy, một đại biến cố xảy ra: Ma Da phu nhân từ trần. Di mẫu Ma Ha Ba Xà Ba Đề (Mahà Prajàpati) đảm nhiệm nuôi nấng Thái tử cho đến khôn lớn. Bà đặc biệt thương yêu Thái tử, và mặc dầu về sau chính bà hạ sanh Nan Đà (Nanda), nhưng t́nh thương của bà luôn luôn đặt nặng vào Thái tử hơn chính con đẻ ḿnh.

Một đoàn ba mươi hai cung nữ được tuyển chọn để giúp bà trong việc chăm sóc Thái tử: tám người phụ trách bồng ẩm, tám người phụ trách tắm rửa, tám người phụ trách bú mớm, tám người phụ trách bày tṛ chơi vui. Tuổi ấu thơ trôi qua nhẹ nhàng trong an lạc hoàn toàn.

Dần dần lớn khôn, Thái tử tỏ ra thông minh , lanh lợi hoạt bát và rất dễ thương. Tuy c̣n trẻ thơ, thái độ Thái tử trang nghiêm phi thường, tánh t́nh không giống bất cứ một chú bé nào khác. Sống trong cảnh nhung lụa cao sang, tâm hồn Thái tử như gởi vào một cơi xa xăm, dáng mặt luôn luôn đăm chiêu suy nghĩ. Những cuộc vui do cung nữ bày ra trước mắt hàng ngày không đem lại cho Thái tử mảy may hứng thú và hoan lạc.

Khi Thái tử lên bảy tuổi, vua cha cho mời danh sư khắp các nước về dạy. Tất cả kho học thuật tối cao của Ấn độ thời bấy giờ là Tứ Phệ Đà và Ngũ minh, Thái tử đều được truyền dạy đầy đủ.

* Ngũ minh gồm có:

1.- Thanh minh, tức ngữ học và văn học.
2.- Công xảo minh, tức công kỷ nghệ học.
3.- Y phương minh, tức y dược học.
4.- Nhân minh, tức luận lư học.
5.- Nội minh, tức đạo học.

* Tứ Phệ Đà gồm có:

1.- Ly câu Phệ đà (Rig Veda) tuyển tập những thánh ca tươi đẹp của giống người A Lỵ A, mang nhiều tính chất thần thoại, rất phong phú về cảm nghĩ, có công năng luyện phép dưỡng sanh.
2.- Tha mă Phệ đà (Sama Veda) dạy về nghi thức tế tự.
3.- Dạ nhu Phệ đà (Yajur Veda) dạy về binh pháp.
4.- A thát bà Phệ đà (Atharva Veda) dạy về văn hiến chú thuật.

Trong thời gian năm năm, từ bảy đến mười hai tuổi, Thái tử hiểu thông suốt và tường tận mọi môn khoa học trong Ngũ minh cũng như tất cả kiến thức triết học của Tứ Phệ Đà. Với tuổi thơ ấu mà học mau như thế, v́ Thái tử là một con người đặc biệt phi thường, nghe một biết trăm, trên thế gian xưa nay chưa từng có. Sau năm năm, các danh sư không c̣n ǵ để dạy nữa, nên tất cả đều xin tự động rút lui. Tiếp đó, qua năm mười ba tuổi, Thái tử chuyên luyện vơ thuật. Bản chất cường tráng, Thái tử học tất cả bá ban vơ nghệ và chiến thuật chiến lược trong một thời gian kỷ lục. Nhứt nhứt Thái tử đều thông suốt thuần thục.

Bấy giờ trong Ngũ Ấn, các nước đương chia rẽ trầm tr?ng và cùng đua tranh bá đồ vương. Trong các nước mạnh có hai nước ở phía nam Ca Tỳ La là Kiều Tát La (Kosala thủ đô Xá Vệ) và Ma Kiệt Đà (Magadha thủ đô Vương Xá) là hai nước hùng cường bậc nhất và không ngớt ḍm ngó lănh thổ các lân bang. Tịnh Phạn Vương nay có con văn vơ toàn tài như thế cũng xây mộng về sau Thái tử sẽ là vị Thánh Vương chắc chắn thống nhất được toàn thể lănh thổ Ấn độ để quy về một mối cho ḍng họ Thích Ca.

Nhằm súy đồ ấy, nhà vua hạ lệnh cho tất cả các vương tử thuộc họ Thích Ca phải luyện tập vơ thuật. Một hôm, nhà vua triệu tập đại hội để tỷ thí tài cao thấp, Đề Bà Đạt Đa, em con chú, bắn một mũi tên xuyên luôn ba lớp trống đồng. Nan Đà, em ruột cũng với một mũi tên và cũng thành công không kém. Khán chúng vổ tay reo vang. Đến lượt Thái tử, ngài bảo thị giả vào vơ khố mang cung nơ tổ truyền ra cho ngài dùng, v́ cung nơ của thanh thiếu niên đương thao dượt không đủ mạnh. Một mũi tên buông ra, bảy lớp trống đồng đều bị xuyên thủng. Khán chúng vổ tay như sấm vang. Sau cuộc tỷ thí này, toàn thể ḍng họ Thích Ca mở đại yến ăn mừng. Mọi người đều sung sướng vững tin ở đế nghiệp rực rỡ tương lai của ḍng họ ḿnh. Nhất là Tịnh Phạn Vương.

II.- NỖI BUỒN CỦA THÁI TỬ VÀ BIỆN PHÁP GIẢI TỎA

Mộng lớn của nhà vua được vuốt ve như thế, nhưng riêng Thái tử th́ càng ngày càng kém vui. Sực nhớ lời tiên đoán của A Tư Đà, Tịnh Phạn Vương rùng ḿnh lo sợ. Ngày ngày nhà vua cho mở đại hội ca vũ nhạc linh đ́nh để mong Thái tử đổi sầu làm vui. Không một biện pháp nào xét ra có thể phục vụ cho mục đích ấy mà không được nhà vua đem ra xử dụng, từ dụ dỗ bằng của cải châu báu, bằng gái đẹp rượu ngon, cho đến bằng cung điện bốn mùa thiết lập riêng cho Thái tử ở. Nhưng tất cả đều vô hiệu.

Nỗi buồn của Thái tử không khuây được, là v́ bản chất Thái tử là bản chất thánh nhân, mà hàng ngày từ trong triều cho đến ngoài quận, đâu đâu Thái tử cũng chứng kiến thường trực những cảnh tượng bất b́nh đẳng nghẹt thở của xă hội Ấn độ thời bấy giờ.

Sử liệu ghi chép rằng, lúc c̣n ấu thơ, một hôm Thái tử theo phụ vương đi thị sát t́nh h́nh nông thôn, chứng kiến cảnh lầm than của nông phu, tay lấm chân bùn, mồ hôi nhễ nhại, làm việc đầu tắt mặt tối suốt ngày cho đến đêm khuya mà chưa được nghỉ ngơi, trong khi ấy th́ phụ vương và ḿnh ngất ngưởng trên ngựa xe với lọng tía tán vàng, tiêu dao tùy thích. Hai cảnh trái ngược nhau ấy khiến Thái tử không chịu nổi. Lại thêm, nh́n xuống đám ruộng, cảnh sâu bọ côn trùng hiện ra theo luống đất cày, đang lô nhô lúc nhúc một cách thê thảm th́ tiếp liền theo hàng trăm quạ diều chim chóc trên trời xà xuống tranh ăn. Cảnh mạnh hiếp yếu phơi bày ra một cách vô t́nh và tàn khốc như thế, khiến Thái tử bồi hồi đau xót.

Chúng sanh đau khổ, xă hội bất công. Đó là những h́nh ảnh đă dứt khoát in đậm nét vào tâm khảm bé bỏng của Thái tử. Những chứng kiến kế tiếp về sau chỉ tô thêm nét in ấy mỗi ngày một đậm hơn, không sao tẩy xoá được.

Trước t́nh trạng mỗi ngày mỗi đem lại nhiều âu lo cho ḿnh, Tịnh Phạn Vương nghĩ đến kế cưới vợ cho con càng sớm càng hay, ư những mong rằng đó là sợi dây thần hiệu nhất để ràng buộc Thái tử. Năm Thái tử mười bảy tuổi, công chúa Da Du Đà La (Yasodharà), người đẹp con vua Thiện giác (Suprabuddha) thành Thiện Tư (Devadarsita), được kén chọn làm vợ Thái tử. Ngoài Da Du, phụ vương c̣n cưới thêm cho hai phu nhân khác nữa, với rất nhiều cung phi mỹ nữ túc trực chầu hầu.

Nỗi buồn không v́ thế mà vơi.

Khi Da Du hạ sanh con đầu ḷng là La hầu La (Ràhula), Tịnh Phạn Vương nghĩ rằng từ đây chắc Thái tử sẽ phải v́ thương con mà không nghĩ đến việc xuất gia.

Nhưng bệnh của Thái tử là bệnh nan y. Mọi cuộc truy hoan chỉ có tác dụng trong chốc lát. Sau đó, đâu lại trở về đấy. Nỗi buồn vẫn không vơi.

Tương truyền rằng, để giải tỏa nỗi buồn, Thái tử xin xuất thành du ngoạn, có Xa Nặc (Chandaka) theo hầu. Ba lần ra khỏi ba cửa thành, Thái tử chứng kiến ba cảnh nhân sinh thống khổ bi đát. Lần đầu gặp một cụ già dị dạng, thân h́nh tiều tụy, mặt mày thiểu năo, dáng dấp bạc nhược, đi đứng không vững. Lần nh́, gặp một người bệnh, bụng phồng to như cái trống, hơi thở thoi thóp, chân tay gầy đét, miệng rên bi ai, mắt đầy ngấn lệ. Lần ba, gặp một cổ quan tài, theo sau là những thân nhân, đầu bù tóc rối, gương mặt sầu năo, từng cơn rú lên những tiếng nấc dài đâm thủng buồng tim lá phổi người nghe.

Sau ba lần Thái tử chứng kiến ba cảnh già, đau, chết, Tịnh Phạn Vương hạ lệnh trang hoàng một chốn viên lâm ở cách xa ngoài thành, phái nhiều cung nữ đến đấy múa hát, rồi mời Thái tử ra dạo chơi. Tịnh Phạn Vương sai một mưu thần tên là Ưu Đà Di (Udàyin) điều khiển đám cung nữ ấy và cho phép toàn quyền dùng mọi mưu thuật, miễn sao cám dỗ được Thái tử. Ưu Đà Di chọn một mỹ nữ xinh đẹp nhất lên là Tôn Đà Lỵ dạy cho phép yêu thuật mê hoặc và quyến rủ Thái tử. Sau suốt một ngày tác động vô hiệu, Ưu Đà Di ra lệnh cho cung nữ rút lui. Rồi trong cảnh vắng lặng tuyệt đối của hoàng hôn đương xuống, Ưu Đà Di cùng Thái tử ngồi chung chiếu, đàm đạo về ba nỗi thống khổ của nhân sinh là già, bệnh, chết, và mối đại họa của ngũ dục. Ưu Đà Di đă chiến bại.

Ít lâu sau, Thái tử xin xuất thành lần nữa, cũng đến viên lâm cũ. Th́nh ĺnh, ngài gặp một vị sa môn từ xa đi đến dáng dấp thanh thoát khác đời. Thái tử hân hoan tiến đến đón tiếp.

Hỏi: "Xem trang phục của ngài sao không giống ai hết? Thế ngài có phải là người không?"

Đáp: "Tôi là người như tất cả mọi người, nhưng đă ly khai ràng buộc của gia đ́nh, làm sa môn. V́ muốn rời bỏ khổ năo của cảnh già, bệnh, chết, tôi chỉ mong cầu được đạo lớn đem lại tự do giải thoát hoàn toàn. Đối với tôi hiện giờ, không có ǵ đáng gọi là sầu lo, cũng không có ǵ đáng gọi là hoan hỷ. Tôi không ham của, không ham sắc, trọn ngày ở trong rừng núi u tịch, dứt ĺa mọi ràng buộc danh lợi thế gian, không nghĩ đến cái "tôi", cũng không nghĩ đến cái "của tôi". Không có cái ǵ là uế hay tịnh để lựa chọn, cũng không có cái ǵ là xấu hay tốt để phân biệt. Tôi đi lang thang khất thực ở các thị trấn, hay ở các thôn trang chỉ là để nuôi sống cái thân giả hợp này mà thôi. Gặp ai bị tai ách khổ năo, tôi t́m cách giải cứu họ. Tôi không sợ người khác báo thù, cũng không mong có kẻ ghi nhớ công đức. Tôi chỉ biết chúng sanh đau khổ đang cần được giải cứu!"

Nghe xong, Thái tử thấy ḷng ḿnh vô cùng sảng khoái, rồi tự nghĩ sao tư tưởng của sa môn kia rất giống tư tưởng ḿnh. Thái tử cúi xuống đảnh lễ để tỏ ḷng ngưỡng mộ, nhưng khi ngẩng dậy th́ không thấy sa môn đâu nữa.

Từ đó, Thái tử quyết tâm t́m cho ra đạo cả giải thoát.

Một đêm trăng tṛn, sau một cuộc ca vũ kéo dài và cung phi mỹ nữ mỏi mệt lăn đùng ra ngủ say mê. Thái tử chán ngán đứng ngắm cảnh ô trược hiện nguyên h́nh ấy rồi lén vào pḥng nh́n mặt vợ con lần cuối cùng, xong xuống chuồng ngựa bảo Xa Nặc dắt con ngựa Kiền trắc (Kanthaka) ra, rồi hai thầy tṛ cùng thoát khỏi cung điện dưới ánh trăng vằng vặc. Đến một khu rừng cách thành khoảng mười dặm th́ xa xa hiện ra bóng một đạo sĩ đương ngồi tu ở dưới một gốc cây. Đạo sĩ tên là Bạt già và khu rừng ấy gọi là Khổ hạnh lâm. Thoạt thấy bóng đạo sĩ, Thái tử bảo Xa Nặc dừng cương xuống ngựa và ra lệnh cho Xa Nặc đem ngựa trở về thành tâu rơ tự sự cho phụ vương biết. Xa Nặc không chịu và nhất quyết đ̣i xin theo. Sử liệu c̣n ghi chép cuộc đối thoại giữa Thái tử và Xa Nặc từ khi c̣n trong chuồng ngựa cho đến phút từ giả này. Cuộc đối thoại dai dẳng với nhiều chi tiết lâm ly bi thiết, lột hết t́nh nghĩa thầy tṛ, đạo nghĩa cha con vợ chồng. Nhưng trước hoài bảo cứng rắn như kim cương của Thái tử, cuối cùng Xa Nặc đành phải trở về, mang theo nắm tóc và áo măo của Thái tử về tâu tŕnh phụ vương.

Xong đâu đấy, Thái tử choàng mảnh cà sa vào, tiến tới trước mặt đạo sĩ Bạt già xin cùng tu.

Từ đây, một cuộc đời mới bắt đầu khác hẳn với cuộc đời vương giả cũ. Một cuộc chuyển ḿnh toàn diện đương lớp lớp xảy ra, đưa đến cuộc thoát xác vĩ đại bi hùng nhất của lịch sử con người mà Thái tử sẽ thực hiện được sáu năm sau.

Năm Thái tử xuất gia, theo sử liệu Bắc phương th́ đó là năm ngài mười chín tuổi. Nhưng theo sử liệu Nam phương, th́ năm ấy ngài hai mươi chín tuổi. Niên đại sau tưởng rằng hợp lư hơn, và nếu niên đại này đúng, th́ năm ngài xuất gia tức là năm 531 trước Tây lịch hay cách đây (1968) là 2502 năm. Nếu theo công nguyên Phật giáo hiện nay th́ năm ấy là năm 595 trước Tây lịch, hay cách đây 2563 năm.

III.- TU HÀNH VÀ CHỨNG QUẢ

Khi Thái tử tiến tới th́ nhiều đạo sĩ trong nhóm Bạt già thấy tướng mạo siêu phàm của ngài bèn tranh nhau ra tác lễ. Thái tử tŕnh bày mục đích của ḿnh, được họ đáp rằng ở đây họ chỉ tu cầu lên cơi trời, chứ không cầu giải thoát và giác ngộ.

Theo phép tu của nhóm này th́ về trang phục họ mặc áo kết bằng lá cây; về thức ăn, hằng ngày họ chỉ ăn rêu xanh, rễ cây, da cây, hoa quả để khỏi đói. Tuyệt đối không dùng vật thực c̣n tươi tốt. Thỉnh thoảng có đi khất thực th́ đem bố thí cho người khác, riêng họ chỉ ăn chút ít đồ thừa, quư hồ đủ cầm hơi mà duy tŕ sanh mạng. Khi ăn th́ bắt chước chim, dùng hai chân kẹp thức ăn đút vào miệng.

Trong nhóm tu khổ hạnh này, có kẻ từ sáng đến chiều dội nước lạnh vào ḿnh từ đầu xuống chân. Có kẻ mỗi ngày hai hoặc sáu lần ngồi trên tảng băng. Có kẻ nằm ngủ sát bên bếp lửa hồng để ướp ḿnh trong tia lửa nóng. Có kẻ suốt ngày lặn dưới nước, cầu đảo ánh quang minh của mặt trời mặt trăng nhiếp vào ḿnh. Thôi th́ đủ tṛ đủ lớp vô cùng kỳ dị. Tất cả các khổ hạnh ấy, theo họ, sẽ chiêu cảm kết quả an vui về sau ở các cơi trời.

Thái tử nghe qua, lấy làm đau xót cho họ, khuyên họ bỏ lối tu ấy đi, viện lẽ rằng: giả sử các phép tu ấy có đem lại khoái lạc ở cơi trời đi nữa th́ sau khi hưởng hết quả vui, vẫn phải trở lại chịu khổ như trước khi chưa tu, như vậy khổ nọ chiêu tập khổ kia, chứ không lợi ích ǵ hết. Hơn nữa, chim chóc cũng ăn trái cây, đâu có v́ thế mà sanh lên cơi trời được?

Bên nói qua, bên bác lại, không ai nghe ai. Cuối cùng họ yêu cầu Thái tử nếu chịu ở lại với họ, họ sẽ tôn Thái tử lên bạc trưởng lăo tối cao và được tôn kính như trời Đế Thích, tức như Đấng Sáng thế của họ. Dĩ nhiên, Thái tử không chấp nhận.

Trong nhóm Bạt già có một đạo sĩ đang tu phép nằm lăn giữa đất, được nghe Thái tử nói liền đứng dậy giới thiệu đến tiên A La Lam (Arada Kalama) mà đương thời tôn lên ngang hàng thánh giả, hiện đang điều khiển một đạo tràng lớn tại núi Tần đà.

Thái tử ở lại đây chỉ một hôm. Qua hôm sau, lên đường t́m gặp A La Lam.

Trong khi ấy, kinh thành Ca Tỳ La náo loạn v́ được tin Thái tử bỏ đi tu, Tịnh Phạn Vương cho hai đại thần cấp tốc đuổi theo đến Khổ hạnh lâm. Được đây mách bảo, hai đại thần ấy lên đường rượt theo nữa, gặp Thái tử ở dọc đường.

Hai ông viện đủ mọi lư lẽ để thuyết phục Thái tử trở về, nhưng vô hiệu. Cuối cùng v́ quá cảm phục ư chí sắt đá của Thái tử, họ đành rút lui và hứa sẽ xin chọn một nhóm đạo sĩ theo hầu bầu bạn tu học, hầu giúp Thái tử trên bước đường cầu đạo. Đó là nhóm năm người Kiều Trần Như (Ajnata-Kaundinya), A Xả Bà Thệ (Asvajit), Ma Ha Bạt Đề (Bhadrika), Thập Lực Ca Diếp (Dasabala-Kasyapa), Ma Nam Câu Lỵ (Mahanama-Kulika) về sau cùng tu với nhau ở vườn Lộc Uyển và cũng chính là năm đại đệ tử đầu tiên của Phật.

Sau cùng hai vị đại thần cáo biệt. Thái tử vượt sông Hằng, băng qua núi Linh thứu (tiếng Pháp gọi là Pic des Vautours), rồi vào thành Vương Xá, thủ đô nước Ma Kiệt Đà (Magadha).

Dân trong thành này thấy diện mạo khôi ngô của Thái tử th́ đổ xô đến xem. Tiếng đồn tới tai nhà vua Ma Kiệt Đà là Tần Bà Sa La (Bimbisara). Nhà vua xa giá đến yết kiến. Trước kia đă từng nghe đồn về tài năng quán chúng của Thái tử cả văn lẫn vơ, nay được chính mắt trông thấy diện mạo oai nghi kỳ vĩ, trong ḷng nhà vua cảm thấy mến phục và thương tiếc vô hạn. Thương tiếc là v́ theo ông nghĩ, một người như Thái tử sao không chịu làm vua cho thần dân được nhờ. Hay là v́ Ca Tỳ La là nước nhỏ chăng? Nghĩ thế, ông liền đề nghị với Thái tử xin nhường nữa phần lănh thổ nước ông cho Thái tử cai trị. Thấy Thái tử lắc đầu, ông lại đề nghị xin nhường hẳn ngôi vua của ông lại cho Thái tử, và chính ông chỉ xin làm bề tôi phục vụ, hầu mong nước Ma Kiệt Đà nhờ tài đức của Thái tử mà trở nên thạnh trị phú cường hơn. Nhất nhất Thái tử đều từ chối. Lời cuối cùng của nhà vua trước khi tiển biệt là cầu nguyện Thái tử sớm đắc đạo, và sau khi đắc đạo, trước tiên hăy đến cứu độ nhà vua. Thái tử chấp nhận lời thỉnh nguyện này.

Ra khỏi thành Vương Xá, Thái tử tiếp tục hành tŕnh đi t́m đạo sĩ A La Lam.

Buổi đầu mới gặp, Thái tử hết sức hoan hỷ v́ A La Lam quả t́nh là một nhà thông thái bác học đa văn, Ông thông suốt mọi tư tưởng học thuật Bà la môn. Không những thế, ông c̣n tinh thông cả giáo điển của Số luận (Sámkhya). Những ǵ ông biết, ông đều tận t́nh giải bày cho Thái tử nghe. Chính trong thời gian này, Thái tử luyện tập các phép tu Thiền, từ sơ thiền đến thiền phi tưởng phi phi tưởng. Thái tử chỉ học trong một thời gian rất ngắn là thâu nhiếp hết yếu pháp của A La Lam.

Đến khi luyện xong phép thiền phi tưởng phi phi tưởng mà A La Lam cho như thế là đă đạt cứu cánh giải thoát, Thái tử thắc mắc hỏi: "Trong định ấy, c̣n có tướng ngă không? Nếu không, th́ sao gọi được là phi tưởng, phi phi tưởng? Nếu c̣n, th́ ngă ấy có tri giác không? Nếu không tri giác, làm sao tránh khỏi bị cảnh giới nhiễm trước trói buộc? Như vậy chưa phải cảnh giới cứu cánh giải thoát mà tôi mong cầu!".

A La Lam nghe Thái tử cật vấn như trên, một mặt ḷng tự thấy hổ thẹn, nhưng mặt khác lại càng cảm phục Thái tử bội phần.

Trên bước đường cầu đạo, sau A La Lam, Thái tử c̣n được gặp một đạo sĩ lừng danh khác nữa là Uất Đầu Lam Phất, c̣n gọi là Uất Đà (Udraka-Ramaputra). Uất Đà kiến thức tuy có phần rộng hơn A La Lam, nhưng hướng tu không khác nhau, v́ ông này cũng thuộc phái Số luận.

Sau khi từ giả Uất Đà, Thái tử c̣n đi vân du nhiều nơi khác. Cuối cùng khi đi đến bờ phía đông sông Ni liên thiền (Nairaujanà), một chi nhánh của sông Hằng, Thái tử định lên núi Bạt La Cấp Bồ Đề gần đấy để tịnh tu. Nhưng khi leo lên, thấy núi ấy không phải chốn tịch mịch thanh tịnh. Thái tử lại trở xuống, vượt sông Ni liên thiền, nhắm hướng núi Già Da (Gaya) tiến tới. Gần đấy, có một khu rừng mà các đạo sĩ thường tụ tập để tu khổ hạnh, nên cũng gọi là Khổ hạnh lâm. Vườn Lộc uyển chính ở trong khu rừng này. Rừng Khổ hạnh này thuộc lănh thổ Ma Kiệt Đà, nằm trong địa phận thôn Ưu lâu tần đà (Uruvilva), cạnh núi Già Da, khoảng giữa sông Hằng và sông Ba la nại, mặt trước nh́n ra sông Ni liên thiền. Phiá bắc sông này lại có núi Tượng Đầu ( núi đầu voi), phong cảnh toàn vùng thật tịch mịch, rất thuận tiêïn cho việc tĩnh tu. Sau khi quyết định chọn nơi này làm đạo tràng, Thái tử thề cương quyết không rời bỏ trước khi chưa đắc đạo. Tại đây, hiện có tháp kỷ niệm gọi là tháp Phật đà Già da (Buddha-Gaya), tiếng Việt gọi là Bồ đề đạo tràng.

Ở đây không bao lâu th́ năm người trong nhóm Kiều Trần Như do hai đại thần chiêu mộ cũng đến khẩn cầu xin Thái tử cho phép kết bạn cùng tu.

Tại đây trong sáu năm liền, Thái tử không theo phép tu kỳ quái của nhóm Bạt già trước kia, nhưng những khổ hạnh mà Thái tử trải qua c̣n vượt xa khổ hạnh của nhóm ấy rất nhiều. Suốt ngày đêm, Thái tử chỉ chuyên lo giử giới tham thiền, quên ăn bỏ ngủ. Thời gian tu như thế kéo dài khá lâu, càng ngày sức khỏe càng giảm sút, mắt trỏm, mũi nhô, xương lớn xương nhỏ ḷi ra. Thân h́nh Thái tử chỉ c̣n là một bộ xương với lớp da mỏng bao bọc bên ngoài. Thỉnh thoảng voi hay vượn đến tiếp tế cho một ít hoa quả hoặc vài hạt đậu để ăn. Thậm chí về sau mỗi ngày Thái tử chỉ c̣n ăn một hạt mè hoặc một hạt lúa mạch, cốt chỉ để cầm hơi. Thâm tâm Thái tử nghĩ rằng có chịu kham khổ như vậy mới khắc phục được xác thịt, diệt trừ được phiền năo. Nhưng trải qua nhiều năm kham khổ như thế, phiền năo vẫn không tiêu, mà thân thể th́ không c̣n ǵ được gọi là h́nh dáng con người nữa.

Thử phương pháp này không được, Thái tử đi t́m phương pháp khác. Bịt kín cả mũi lẫn miệng Thái tử luyện phép nín thở, đ́nh chỉ hô hấp. Nhưng kết quả đem lại là: mắt hoa, tai ù, trên trán như có dao đâm, trên đỉnh đầu nhu có roi da quất xuống.

Sáu năm trôi qua, phiền năo, vọng tưởng vẫn không đoạn diệt, t́nh dục, sanh tử vẫn không tiêu trừ. Con đường giải thoát càng mịt mù xa thẳm.

Trong khi ấy, nhóm Kiều Trần Như thấy nhiệt tâm cầu đạo cao độ của Thái từ, hết thảy đều tôn thờ ngài như trời Đế Thích, luôn luôn chầu hầu bên cạnh. Cũng trong khi ấy, Tịnh Phạn Vương nhớ con thỉnh thoảng cho người đến ḍ la tin tức. Được nghe Thái tử tu khổ hạnh quá sức cực khổ, nhà vua bất giác rú lên khóc. Quá thương con, vua sai A Nặc đem trân tu mỹ vị đến cho Thái tử dùng. Ma Ha Ba Xà Ba Đề và Da Du thương xót không kém, cũng gởi theo tặng phẩm của ḿnh và căn dăïn Xa Nặc phải cố hết sức năn nỉ Thái tử thâu nhận để phụ vương và thân quyến an tâm.

Khi Xa Nặc gặp Thái tử th́ Thái tử nhất mực từ chối, viện lẽ rằng làm như thế trở ngại đường tu, Xa Nặc lại kể cho Thái tử nghe những việc xảy ra tại hoàng cung từ ngày Thái tử ra đi, nhưng vừa mới bắt đầu th́ bị Thái tử chận lại, bảo Xa Nặc phải cấp tốc lùi bước, để Thái tử yên tâm tu hành.

Sau sáu năm khỗ hạnh, một hôm Thái tử bổng nghĩ rằng: "Đại sự giải thoát đâu cần bắt buộc nhục thể phải chịu khổ? Đói ăn khát uống là việc dĩ nhiên. Điều cần thiết là : không nên để ư đến nhục thể và nên quên nó đi. V́ nếu không quên nó th́ tâm không thể thanh tịnh. Mà tâm không thanh tịnh th́ ô uế không thể tiêu trừ. Ô uế không tiêu trừ, làm sao đến được đạo lớn giải thoát".

Nghĩ thế xong, Thái tử rời chỗ ngồi, xuống sông Ni liên thiền tắm rửa sạch sẽ. Tắm xong trở lên, chân lê không nổi v́ đă kiệt sức. Ngă quỵ bên bờ sông, Thái tử phải dang tay lên vịn một cành cây mới đứng dậy được. Gượng thêm vài bước nữa lại ngă quỵ.

Bấy giờ tại bên bờ sông có một cô gái chăn ḅ tên là Nan Đà Ba La, c̣n gọi là Tu Xa Đa (Sujata) thấy t́nh cảnh thảm năo như thế bèn vắt một bát sữa ḅ tươi đem dâng, Thái tử lănh thọ. Uống xong giây lát sau thấy trong người sảng khoái, khí lực dần dần hồi phục.

Nhóm Kiều trần Như thấy Thái tử tiếp nhận cúng dường của một cô gái chăn ḅ th́ ḷng đầy kinh dị, v́ cho như thế là ô uế và nghĩ rằng Thái tử đă thối chí sa đọa. Cả năm người không muốn nh́n Thái tử nữa v́ sợ ô uế lây. Thái tử đến với họ, họ bỏ chạy.

Rời bỏ năm người, một ḿnh một bóng, Thái tử lửng thửng nhắm núi Già da thẳng tiến. Dưới một gốc cây Bồ đề, ḱa một ṭa kim cang cũ của ai bỏ trống mà nay không c̣n lưu lại dấu vết, Thái tử bứt cỏ non [2] trải lên đó, rồi ngồi kiết già, xong phát thệ rằng: "Nếu phen này không đạt được chánh giác để giải thoát khỏi sanh tử th́ thề quyết không đứng dậy rời khỏi nơi đây".

Chính đêm hôm đó, Thái tử ngộ đạo.

Sử liệu ghi chép rằng, trước khi sắp thành đạo, Thái tử b? Ma vương quấy phá dữ dội. Cả ma trong lẫn ma ngoài. Ma trong có ma phiền năo, ma vọng tưởng. Ma ngoài có ma thanh sắc, ma uy lực. Đủ các loại ma thường hằng khống chế thế gian mà từ ngàn xưa chưa ai khắc phục nổi, để bước vào con đường giác ngộ chân thật.

Một trận giặc ḷng khủng khiếp đă xảy ra trước khi Thái tử thành đạo.

Sau khi hàng phục xong ma vương, Thái tử thấy ḷng ḿnh tuyệt đối vắng lặng bằng phẳng như mặt nước hồ thu, tâm hồn rực sáng như ánh mặt trời giữa trưa. Nhờ đó chí nguyện càng thêm kiên cố, trong ḷng càng thêm b́nh tỉnh.

Nhập định tam muôi, Thái tử thả tâm tư tiêu dao các cảnh giới vô niệm vô tưởng. Một thế giới sáng ngời bừng dậy lên trước mắt, trong đó hiện ra cả một ḍng sanh tử lưu chuyển của chính ḿnh: khi làm cha, làm con, làm thầy, làm tớ. Khi khóc, khi cười, khi sanh ở địa phương này, lúc sanh ở địa phương khác, không nhất định. Trong ḍng sanh tử ấy, lô nhô lúc nhúc, c̣n vô số chúng sanh khác, khi bạn, khi thù, khi quyến thuộc, khi giao tranh. Tất cả đều bị trói buộc bởi quan hệ nhân duyên sanh khởi. Chính quan hệ nhân duyên này mê hoặc và giam hăm chúng sanh cùng năm măn kiếp trong ái dục lợi danh, vô phương giải thoát. Nh́n cảnh tượng oan thân b́nh đẳng ấy, Thái tử cảm thấy xót xa vô hạn và bất giác rơi lệ lúc nào không hay.

Trong cảnh giới b́nh đẳng ấy, sanh và tử hiện ra không hai. Sanh là đầu mối của tử, mà tử cũng lại là đầu mối của sanh. Sanh tử, tử sanh tiếp nối nhau không cùng tận. Ḍng sanh mạng cứ thế khuếch đại ra thêm nữa, cuối cùng đồng hóa hẳn với vũ trụ.

Mọi phiền năo tiêu tan, ḷng tràn ngập hoan hỷ, Thái tử thấy xung quanh Ngài không c̣n ǵ đáng gọi là không gian hay thời gian nữa. Mọi phân biệt đều tan biến, Thái tử tự hỏi đấy phải chăng là giấc mơ? Không! Những hiện tượng thấy trước mắt là những hiện tượng sờ mó được. Đó là những hiện tượng xảy ra trong một cơn cảnh giác cao độ, Ngài đă chứng được quả vô thượng bồ dề: NGÀI ĐĂ THÀNH PHẬT.

Sau khi ngộ được chánh pháp duyên khởi, Phật quán sát chi ly mọi hiện tượng thế gian th́ thấy hết thảy đều lưu chuyển kinh qua mười hai nhân duyên, trong đó Khổ đóng vai tṛ chủ thể. Từ chủ thể ấy triển khai ra mới có các hiện tượng lăo, bệnh, tử.

-V́ đâu có Lăo, Bệnh, Tử? V́ có Sanh ra.

-Sanh do đâu mà khởi? Do ḷng ham muốn tồn tại. Tức Hữu hay nghiệp lực.

-Tồn tại v́ nguyên nhân ǵ phát sanh? V́ có truy cầu nắm bắt. Tức Thủ.

-Truy cầu v́ nguyên nhân ǵ khởi. V́ say đắm dục lạc. Tức Ái.

- Say đắm v́ nguyên nhân ǵ phát sanh? Do có cảm giác khổ vui. Tức Thọ.

- Cảm giác khổ vui v́ nguyên nhân ǵ phát sanh? V́ có đụng chạm xúc tiếp, mở đường cho mọi nhận thức. Tức Xúc.

- Tiếp xúc do đâu phát sanh? Do sáu căn. Tức Lục nhập.

- Sáu căn nương vào đâu mà có? Nương vào các yếu tố tạo nên tinh thần và thể xác loài hữu t́nh. Tức Danh sắc.

- Tinh thần và thể xác nương vào cái ǵ để hiện thực? Nương vào chủng tử nghiệp lực quá khứ. Tức Thức.

- Chủng tử nghiêïp lực do đâu mà có? Do tạo tác kiên tục từ quá khứ. Tức Hành.

- Tạo tác liên tục nương vào đâu sanh khởi? Nương vào phiền năo mê hoặc. Tức Vô minh.

- Phiền năo hay Vô minh chính là nguồn gốc của đau khổ sanh tử vậy.

Do Vô minh khởi Hành.
Do Hành có Thức.
Do Thức triển khai có Danh sắc.
Do Danh sắc có sanh Lục nhập.
Do Lục nhập có Cảm xúc.
Do Cảm xúc có Thọ.
Do Thọ sanh Ái.
Do Ái nên Chấp thủ.
Do Chấp thủ nên tạo Nghiệp (Hữu).
Do Nghiệp có Sanh.
Do Sanh tất có Lăo, Tử.

Tất cả chúng sanh sở dĩ có chết đi sanh lại, luân hồi lưu chuyển không dứt là chỉ v́ cái ṿng lẩn quẩn này.

Quan trọng nhất trong mười hai nhân duyên là ba chi đầu: Vô minh, hành, thức. Chính ba chi đầu này là đầu mối, là nguyên nhân căn bản chi phối mọi hiện tượng không những của riêng nhân sinh, mà c̣n chung cho cả vũ trụ.

Muốn phá tan cái ṿng duyên khởi lẩn quẩn ấy, biện pháp công hiệu nhất là con đường Bát chánh gồm: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiêïp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

Chỉ có con đường Bát chánh mới tiêu diệt được tà kiến chấp trước. Tà kiến chấp trước tiêu diệt, ví như củi hết th́ lửa tự tắt.

Từ mười hai nhân duyên, Phật triển khai hệ thống giáo lư Tứ diệu đế: Khổ, Tập, Diệt, Đạo.

Với thập nhị nhân duyên, Bát chánh đạo và Tứ diệu đế, Phật hoàn thành chân lư Trung đạo siêu tuyệt của Ngài. Chính ngài đă thực hiện chân lư ấy ngay trên bản thân mà thành tựu tự ngă vô ngă tuyệt đối của con người với một nhân cách vĩ đại, từng được truyền thống tư tưởng Phệ đà hằng mơ ước.

Đă là chân lư th́ không vướng mắc, không câu chấp. Xả bỏ tất cả, nhưng trên thực tế không một pháp nào thực sự bị xả bỏ. Đó là Đệ nhất nghĩa đế, đó là Trung đạo Bất nhị hoàn thành con người đích thực muôn thu?.

Nói Phật là tự ngă chân thật, vậy tự ngă ấy là ǵ?

- Chính là vạn pháp.

- Vạn pháp do đâu mà ra?

- Do nhân duyên sanh khởi.

- Nhân duyên ở đâu?

- Chính ngay nơi cái tâm b́nh thường của mỗi chúng sanh.

Thập nhị nhân duyên thuyết minh lư duyên khởi ấy.

Bát chánh đạo chế ngự quá tŕnh duyên khởi ấy.

Từ đế tŕnh bày hệ thống dịch biến cả thuận lẫn nghịch của hiện tượng duyên khởi ấy.

Đặc trưng của sự ngộ đạo của Phật là ở điểm TRUNG ĐẠO DUYÊN KHỞI, và chỉ ở mỗi điểm ấy mà thôi. Tất cả đạo phong đều xây dựng trên đó. Tất cả đạo học về sau cũng do ở đó khai triễn ra.

Sau khi đắc đạo, Phật cảm thấy ḷng lâng lâng nhẹ nhàng, không chút vướng bận. Hồi tưởng lại kiếp tử sanh ô trược xưa, Ngài hân hoan tự nói với ḿnh: "Ta lang thang trong ṿng luân hồi qua bao kiếp sống, t́m măi mà không gặp kẻ làm nhà. Đau khổ thay kiếp sống cứ tái diễn măi. Hởi kẻ làm nhà! Nay ta đă t́m được ngươi rồi, ngươi không c̣n làm nhà được nữa. Bao nhiêu rui và mè của ngươi đều đă găy hết, kèo cột của ngươi đều đă tan vụn rồi. Trí ta đă đạt đến vô thượng Niết bàn, bao nhiêu dục vọng ta đều dứt sạch".

Giáo điển Phật giáo c̣n ghi chép rằng, hôm Phật ngồi tại dưới gốc cây Bồ đề, gặp phải một trận mưa to gió lớn, có Long vương tên là Mucalinda hiện lên lấy ḿnh quấn bảy ṿng thân Phật, dương bảy đầu lên che, nhờ đó Phật khỏi ướt. Tiếp đó có đoàn xe hai thương gia tên là Đề Lê Phú Bà (Tripussa) và Bạc Ca Lê (Bhallika) đi qua cúng đường, được Phật chúc phước và ban cho ít tóc và móng tay để kỷ niệm. Cũng chính tại đấy, lần đầu tiên, Tứ Thiên vương dâng b́nh bát để Phật đựng đồ cúng dường. Sau hai thương gia nầy đến kinh doanh tại Miến Điện, dựng tháp thờ hai bảo vật ấy. Nhờ đó, vua Miến và các vua kế cận lúc đó mới biết đến Ấn độ và t́m đến ra mắt Phật. Tháp thờ tóc và móng tay Phật hiện vẫn c̣n tại kinh đô Rangoon gọi là tháp Shwedagon.

T́m ra mối đạo rồi, Phật c̣n ngần ngừ suy tư măi, không biết có nên đem ra truyền bá ngay được chưa? Sau khi ư đă quyết, Ngài liền rời ṭa Kim cang, nhắm hướng thành Ca Thi (Kasi) thẳng tiến. Ca Thi tức là thành Ba la nại (Bénarès) ngày nay vậy.


Ghi chú:

[1] Trong thư dịch Phật giáo, về niên đại Phật giáng sanh có các thuyết sau đây và chia thành hai phe:

a.- Theo Chúng Thánh Điển Kư th́ năm đản sanh là năm 565 trước Tây lịch.

Theo bia Phật ở Miến Điện th́ là năm 561 trước Tây lịch.
Theo luật Thiện Kiến th́ là năm 559 trước Tây lịch.

b.- Theo bia Buddhagaya ở Bồ Đề Đạo Tràng th́ năm đản sanh là năm 623 trước Tây lịch.

Theo Phật sử Tích Lan th́ là năm 624 trước Tây lịch.
Theo Phật sử Tây Tạng th́ là năm 626 trước Tây lịch.

Nếu so sánh các niên đại trên đây với niên đại dịch kinh của các Tổ người Ấn qua Trung hoa th́ Phật sử Tích Lan hoàn toàn phù hợp. V́ vậy Hội Phật giáo Thế giới phán quyết rằng Phật đản sanh trước Tây lịch 624 năm.

[2] Có thuyết nói rằng: giữa đường, ngài gặp Tô đế gia (Sothiga) hiến tám lọn cỏ tốt để ngài lót làm ṭa ngồi. Nhưng tra cứu th́ không t́m ra xuất xứ chính xác.

 

[02]

PHẬT GIÁO HÓA hay PHẬT CHUYỂN PHÁP LUÂN

 

NGƯỜI ĐẦU TIÊN GẶP PHẬT

Trên đường từ gốc Bồ đề đến thành Ca Thi, Phật gặp một người từ xa đi lại. Ông này thấy tướng mạo trang nghiêm của Phật th́ bất giác tâm hồn rúng động, liền quỳ mọp bên vệ đường, bạch rằng:

- Ngài có phải là người không? Sao tướng ngài đẹp đẽ từ ḥa đến thế? Nh́n ngài, sao tôi tự nhiên thấy vừa rờn rợn ớn lạnh, vừa phơi phới hoan hỷ mà tâm hồn lại yên tỉnh khác thường? Ngài là thiên thần chăng? Ưu Ba Ca này kính mong Ngài khai thị.

- "Này Ưu Ba Ca! Phật bảo. Ta không phải thiên thần. Ta cũng không theo học với thầy nào hết. Không có bạn bè nào cùng học chung với ta. Nhờ tự lực, ta đă giác ngộ được diệu pháp mà trên thế gian này chưa ai đạt được.

Này Ưu Ba Ca! phiền năo là kẻ thù đáng sợ nhất. Muốn hàng phục kẻ thù ấy, nhất định phải có gươm báu trí tưệ. Trí tuệ ấy, ta đă chứng được. Đến thành Ca Thi phen này, ta nhất quyết phải dóng trống chánh giác, khua chuông trí huệ, để thức tỉnh thế gian đang ch́m đắm trong cơn ác mộng triền miên.

Này Ưu Ba Ca! Ḷng ta hiện rất thanh thản. Không kiêu ngạo cũng không nô dịch v́ bất cứ một lư do nào. Ta chỉ chuyên chú một việc: lưu bố chánh pháp cứu giúp chúng sanh ch́m đắm trong biển khổ. Trong một kiếp trước, ta đă từng phát nguyện làm thuyền trưởng cứu vớt kẻ trầm luân chơi vơi trong khổ hải. Nay điều kiện này đă đầy đủ, ta quyết thực hiện thệ nguyện xưa. Bất cứ ai có thiện căn và nhân duyên sẽ đều được ta cứu vớt. Ta phải thực hiện cho kỳ được sứ mạng của đấng đại trượng phu và đấng đại y vương.

Này Ưu Ba Ca! Không phải nhân v́ có bóng tối mà dèn phát ra ánh sáng. Khu trừ hết bóng tối th́ ánh sáng tự nhiên của đèn hiện ra. Đèn ấy là đèn trí huệ. Ta đốt đèn ấy lên là làm một việc thuận với tự nhiên để chiếu phá bóng tối ngu si của chúng sanh.

Này Ưu Ba Ca! Cưa gỗ th́ có lửa. Không khí chuyển động th́ thành gió. Đào đất th́ phải được nước. Đó là những việc đương nhiên. Việc ta sắp làm đây cũng vậy"

Lắng tai nghe Phật nói, Ưu Ba Ca tán thán không ngớt. Nghe xong, hứa trong tương lai sẽ t́m gặp Phật và sẽ xin làm đệ tử. Sau đó hai người chia tay.

I.- GIÁO ĐOÀN ĐẦU TIÊN

Đến vườn Lộc Uyển trong rừng Khổ hạnh, Phật gặp ngay nhóm năm người Kiều trần Như vẫn c̣n ở đấy. Xa trông thấy Phật uy nghi bước đến, thoạt tiên năm ông tưởng Phật hối hận muốn trở lui xin sám hối để cùng tiếp tục tu. Cả năm người ước hẹn cùng nhau tảng lờ, nhắm mắt giả bộ như không trông thấy, để xem Phật xử sự ra sao. Nhưng khi Phật đến gần, không ai bảo ai, tất cả đều bất giác phát sợ và cùng quỳ xuống đảnh lễ.

- Sao các ông không thực hành lời giao ước không đón tiếp ta? Phật bảo.

- Thái tử Tất Đạt Đa! Chúng tôi đâu dám nghĩ thế!

- Các ông từ nay không nên gọi ta bằng tục danh. Hiện ta đă thành tựu chánh giác. Hăy gọi ta là Phật. Phật chính là ánh sánh của vũ trụ. Muốn thành thành Phật đâu cần phải tu khổ hạnh! Trái lại có bỏ lối tu ấy đi th́ mới mong thành Phạât được.

Này Kiều trần Như! Năm ông hiện đang mắc phải một cái bệnh hiểm nghèo là bệnh chấp chặt một phía. Bắt nhục thể chịu khổ chỉ càng khiến tâm thần thêm rối loạn. Trái lại, cho thân tâm hưởng lạc th́ lại khiến nó say đắm ái trược. Tu hành mà thiên trọng bên này hay bên kia, đều không thể nào thành tựu đại đạo căn bản. Vấn đề này, ta đă thấu rơ khi c̣n ở trong vương cung và khi ta cùng các ông tu khổ hạnh sáu năm.

Xa ĺa cả khổ lẫn lạc, đó là con đường tu hành trung đạo chân chánh, đưa đến giác ngộ tối cao.

Muốn đi đến đó, cần phải thực hiện tám điều:

1.- Kiến giải phải chính xác (chánh kiến)
2.- Tư tưởng phải thuần chơn (chánh tư duy)

3.- Nói phô phải hiền ḥa thanh tịnh (chánh ngữ)
4.- Việc làm phải chánh đáng (chánh nghiệp)
5.- Mưu sinh phải hợp lư (chánh nghiệp)

6.- Tinh thần phải tích cực (chánh tinh tấn)
7.- Tín ngưỡng phải hợp chơn lư (chánh niệm)
8.- Sinh hoạt tâm linh phải quy nhất (chánh định)

Tu học phải theo đúng tám hướng này mới giải thoát được khổ đau của phiền năo tích tụ từ lâu đời lâu kiếp. Có giải thoát đau khổ mới đạt được cảnh giới tịch tịnh an vui.

Này Kiều trần Như! Trên thế gian này, tất cả chúng sanh không ai thoát khỏi khổ đau do sanh,già, bệnh, chết gây nên. Đă thế, lại c̣n dồn dập bao nhiêu tai ương của tự nhiên giới như hỏa tai, thủy tai, phong tai, chấn tai v.v... Ái ân mà phải xa ĺa cũng khổ. Oán cừu phải gặp gỡ cũng khổ. Ham muốn không được cũng khổ. Năm ấm thiêu đốt ngày đêm cũng khổ. Tất cả các nổi KHỔ đau ấy đều bắt gốc từ cái ảo tưởng Ngă. Do ảo tưởng ngă ấy mà tham, sân, si dấy khởi triền miên, tích lũy đời nọ qua kiếp kia thành TẬP. Muốn giải trừ khối tham, sân, si tích tập ấy, cần phải tu ĐẠO. Có tu đạo mới tiến nhập được cảnh giới tịch DIỆT.

Này Kiều trần Như! Ta cần chỉ cho các ông biết:

- Đó là Khổ, v́ tánh nó hay bức bách.
- Đó là Tập, v́ tánh nó thường chiêu cảm.
- Đó là Diệt, v́ tánh nó có thể chứng được.
- Đó là Đạo, v́ tánh nó có thể tu được.

Này Kiều trần Như! Ta khuyên các ông hăy tích cực:

- V́ nó là Khổ, các ông cần phải biết.
- V́ nó là Tập, các ông cần phải trừ.
- V́ nó là Diệt, các ông cần phải chứng.
- V́ nó là Đạo, các ông cần phải tu.

Này Kiều trần Như! Hăy xem gương ta th́ rơ:

- Đó là Khổ, ta đă biết rồi.
- Đó là Tập, ta đă trừ xong.
- Đó là Diệt, ta đă chứng được.
- Đó là Đạo, ta đă tu thành.

Bốn sự thật căn bản Khổ, Tập, Diệt, Đạo chỉ có thánh trí mới hội thông, nên gọi là Bốn Thánh đế. Nếu không rốt ráo thấu hiểu Bốn Thánh đế ấy th́ không thể nào giải thoát. Các ông nghe rơ chưa?

Này Kiều trần Như! thân năm uẩn này là thường chăng? Là không thường chăng? Là khổ chăng? Là không khổ chăng? Là không chăng? Là không không chăng? Là ngă chăng? Là vô ngă chăng?

- Bạch Phật! Năm uẩn sắc, thọ, tưởng, hành, thức đích thực là vô thường, khổ, không và vô ngă.

- Hay thay! Các ông đă lănh hội được giáo pháp ta.

Sau khi nghe Phật dạy, năm ông Kiều trần Như, A Xả Bà Thệ, Bạt Đề, Thập Lực Ca Diếp và Ma Nam Câu Ly (con trưởng Học Phạn Vương) đều xin nguyện quy y Phật. Đây là năm đệ tử đầu tiên. Với lời thuyết giáo trên là bài giảng đầu tiên cho năm đệ tử dầu tiên ấy [1]. Đến đây ngôi Tam Bảo đă đầy đủ với đức Thích Ca là Phật bảo, Bốn Thánh đế là Pháp bảo và năm đệ tử đầu tiên là Tăng Bảo.

II.- CƯ SĨ VÀ TÍN NỮ ĐẦU TIÊN

Sau khi lập xong giáo đoàn, hàng ngày Phật cùng đệ tử đi hành hóa dọc theo ven sông Phược Ra Ca.

Một hôm trời hừng sáng, Phật xuống sông rửa mặt th́ bổng thấy một thanh niên từ bên kia thành Ca Thi lội bộ qua, mặt mày hốt hoảng, tinh thần thác loạn, mồm không ngớt kêu khổ. Hỏi ra mới biết thanh niên ấy giữa đêm thức giấc, thấy vợ (vốn là một vũ nữ), trong lúc ngủ mê hiện rơ chân tướng xấu xí, bèn nổi khùng, lén bỏ nhà ra đi lang thang vô định. Kịp đến sáng th́ gặp Phật, Phật đem giáo lư vô thường ra giảng dạy. Bừng tỉnh ngộ, thanh niên nằng nặc xin Phật xuất gia. Đây là đệ tử thứ sáu của Phật tên là Da Xá, con của trưởng giả Câu lê Da, người thành Ca Thi.

Sau khi Phật chấp nhận Da Xá làm đệ tử th́ Câu lê Da trên bước đường t́m con, cũng gặp Phật, được Phật giảng dạy về những nỗi khổ đau của kiếp nhân sanh vô thường, như bọt nước, như sương sa. Để chế ngự khổ đau, Phật nói công đức tŕ giới, bố thí. Sau đó, Câu lê Da phát nguyện quy y làm đệ tử tại gia. Đó là vị Ưu bà tắc đầu tiên.

Hôm sau Câu lê Da mời Phật và đệ tử về thọ trai tại nhà. Vợ Câu lê Da thấy Phật tướng mạo trang nghiêm, trong ḷng vô cùng phấn chấn, cũng theo gương chồng xin quy y. Đây là vị Ưu bà di đầu tiên.

Tiếp theo, năm mươi thanh niên bạn của Da Xá thấy Da Xá xuất gia đầu Phật, được Phật cảm hóa tánh t́nh khác xưa, nhân đó cũng xin xuất gia. Giáo đoàn giờ đây lên đến trên năm mươi người, hàng ngày chia nhau đi bố giáo các vùng lân cận.

1.- BA ANH EM CA DIẾP QUY CHÁNH

Ngay trong vùng Phật và đệ tử hoằng hóa, có một đạo sĩ nổi tiếng tên là Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp (Uruvilvà Kàsyapa) cầm đầu năm trăm đệ tử theo đạo Bái Hỏa (thờ thần lửa). Phật quyết đưa ông này về nẻo chánh, lập tâm đến nhiếp phục cho được.

Trên đường đi đến đền thờ thần Lửa của Ca Diếp, t́nh cờ Phật gặp ba mươi thanh niên đương t́m kiếm một cô gái, trước kia vốn là gái điếm, nhưng được cả nhóm mua về làm vợ cho một gă trong bọn họ. Lư do t́m kiếm là v́ dâm nữ ấy, đêm vừa rồi thừa lúc trong nhà ngủ say, đánh cắp tiền bạc quần áo bỏ trốn. Thấy thanh niên mất vợ, vẻ mặt thiểu năo u sầu, Phật giảng giải đạo lư nhân sanh vô thường cho nghe, xong ngài hỏi: "Anh thử nghĩ kỹ, nên đi t́m tự ngă anh hơn hay đi t́m người đàn bà ấy hơn".

Thanh niên chợt tỉnh ngộ, rồi cùng với hai mươi chín người bạn kia xin quy y theo Phật làm đệ tử.

Khi đến gặp Ca Diếp th́ trời gần tối. Ông này tỏ ư khinh khi cao ngạo, tự coi ḿnh là một thánh nhân. Quả thật, ông cũng thuộc hạng bác học đa văn và nhất là ông đang đuợc vua quan và dân chúng quanh vùng thành kính tôn sùng.

Phật biết vậy, bèn mượn cớ là người lữ hành đi nhỡ độ đường, xin cho tạm trú một đêm. Ca Diếp cho ngủ trong đền dành riêng để chứa những khí cụ bái hỏa, trong đó có một con độc long rất dữ. Ca Diếp có ác ư muốn cho độc long hại Phật. Chính Phật cũng biết thâm ư ấy. Nhưng bằng những huyền năng siêu nhiên, Phật hàng phục độc long một cách dễ dàng, khiến Ca Diếp và nhóm đệ tử trở lại khiếp phục. Hôm sau tại đền Bái Hỏa có lễ lớn, đông đảo dân cư quanh vùng quy tụ về xem Ca Diếp thi thố thần thông. Ca Diếp có ḷng đố kỵ, không muốn Phật hiện diện trong buổi lễ ấy, định kiếm cách mời Phật ra khỏi đền để Ca Diếp khỏi áy náy. Phật biết ư tránh mặt. Nhưng sau khi tan lễ, Ca Diếp vô cùng kinh dị, thấy Phật c̣n y nguyên ở chổ cũ trong đền. Kết quả của chuyến gặp gỡ kỳ thú này là Ca Diếp và năm trăm đệ tử đều vứt hết khí cụ bái hỏa xuống sông, dẹp đền thờ thần lửa và xin quy y theo Phật.

Hai em của Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp là Nan Đềø Ca Diếp (Nadi Kàsyapa) và Già Da Ca Diếp (Gayà Kàsyapa) cũng thờ thần lửa và hai người thống lănh hai trăm năm mươi đồ chúng tu gần đấy, nghe tin anh ḿnh quy y Phật, rất đổi ngạc nhiên, t́m đến can ngăn, nhưng sau khi nghe anh ca tụng Phật và chính tự mắt được nh́n thấy phong độ của Ngài, cũng bị nhiếp phục mà t́nh nguyện xin theo luôn. Do sự quy chánh của ba anh em Ca Diếp, đệ tử Phật tăng thêm được một ngàn người.

Nhân ba anh em Ca Diếp thờ thần lửa, Phật khai thị cho họ biết về tai họa của lửa. Ngài dạy họ rằng những cảm giác của chúng sanh bừng cháy đêm ngày như lửa đốt. Đó là lửa tham, sân, si, lửa ảo mộng, lửa sanh tử v.v.. Các thứ lửa ấy dấy khởi vốn có thủy tất phải có chung. Tiêu diệt các thứ lửa ấy khiến cái quá tŕnh hữu thủy hữu chung của nó ngưng lại, th́ sẽ đạt được tịch diệt và bất tử ở cơi an lạc tối cao.

2.-VUA TẦN BÀ SA LA QUY Y

Nhớ lời kết ước xưa, Phật dẫn đồ chúng đến gặp vua Tần Bà Sa La (Bimbisara) tại thành Vương Xá, nước Ma kiệt đà. Dọc đường ngài dừng lại ở núi Linh Thứu cách thành khoảng vài ba dậm, thiết lập đ?o tràng tại đấy xong rồi mới tiến vào thành sau.Dân trong thành, khi nghe tin đồn ba anh em Ca Diếp đầu Phật, đă vô cùng kinh ngạc, nay lại nghe Phật quang lâm đến Vương Xá có ba anh em ấy theo hầu, không ai bảo ai, tất cả đều thiết lập hương án chưng hoa xông trầm, quỳ mọp hai bên vệ đường đợi Phật và chúng đệ tử đi qua để chiêm bái. Riêng vua Tần Bà Sa La th́ cho sứ giả đến tận núi Linh Thứu nghênh đón. Đích thân nhà vua ra tận ngoài thành đảnh lễ. Thoạt nh́n thấy Phật với diện mạo uy nghi rực rỡ bội phần hơn xưa, nhà vua biết rằng Phật đă chứng quả đích thực rồi.

Đáp lời nhà vua hỏi: "Nếu không có ngă th́ ai thọ quả báo", tại vương cung Phật dạy rằng:

- Ngă này chỉ là một ảo tưởng của chúng sanh. Quả báo mà chúng sanh thọ lănh cũng là ảo tưởng nốt. Ảo tưởng nọ dấy khởi ảo tưởng kia. Phá được ảo tưởng ngă th́ đồng thời phá luôn được ảo tưởng quả báo mà giải thoát.

Nếu bảo rằng nhất định phải có ngă để thọ quả báo th́ hà tất phải tu khổ hạnh? Nếu bảo rằng nhất định không có ǵ hết th́ cầu giải thoát làm ǵ? Trên thế gian này, thật không có sở tác của ngă. Cũng không có ngă làm chủ tể. Chỉ có tự nghiệp lưu chuyển mà thôi.

V́ nghiệp nên h́nh như có ngă. Hết thảy phiền năo tham, sân, si đều bắt gốc từ cái giả ngă ấy. Hiện tượng giống như đá chọi đá. Đá chọi đá có khi phát tia lửa, có khi không phát . Khi đá không chọi đá, th́ không thể nói rằng đá là lửa. Sự kiện đó, trải qua những năm tu hành, ta đă thấu rơ. Nhờ đó mà ly khai được ảo tưởng ngă (tức ngă chấp). Nhưng ly khai ngă chấp không phải việc dễ. Hễ chưa ly khai được ngă chấp th́ c̣n đầy rẫy mê lầm, ngu si, điên đảo.

Muốn phá trừ ảo tưởng ngă (tức ngă chấp), phải quên nó đi và thay vào đó, tạm lấy chung sanh làm ngă. Tiếp theo, lại phải quên luôn chúng sanh mà đi vào lănh vực của tâm bất động. Đem tâm bất đ?ng ấy thể nhập vũ trụ, hoà đồng với vũ trụ trong một bản thể chung cùng rộng lớn; đó mới chính là thật ngă, mà cũng tức là Niết bàn bất sanh bất diệt vậy. Thật ngă ấy hay Niết bàn chính là thật tướng bản lai của vũ trụ. Trong thật tướng bản lai ấy, đâu c̣n sanh tử nữa.

Nghe Phật dạy xong về vô ngă và thật ngă, vua Tần Bà Sa La và tất cả thính chúng đều phát nguyện quy y.

Để đền đáp ơn Phật, nhà vua cho xây cất tại vườn trúc Ca Lan Đà ở cạnh thủ đô Vương Xá, một ngôi tịnh thất lấy tên là Trúc lâm tịnh xá, gồm mười sáu ngôi nhà, mỗi ngôi gồm sáu chục pḥng, năm trăm lầu gác, bảy mươi hai giảng đường. Cất xong, nhà vua mời Phật và chúng tăng về thường trú tại đó.

Sau khi Phật tiếp nhận Tịnh xá Trúc lâm, tiếng đồn vang khắp đó đây. Bấy giờ có hai đạo sĩ cự phách thuộc môn phái San Xa Dạ (Sanyaya, một trong số sáu phái Luận sư ngoại đạo), là Ưu Ba Thất Sa (Upatisya) tức Xá Lợi Phất (Sariputra) và Câu Luật Đà, cũng gọi là Câu Ly Ca (Kolita) tức Mục Kiền Liên (Maudgalyayana hay Maudgalaputra), mỗi người lănh đạo khoảng một trăm đồ chúng, do môi giới của A Xả Bà Thệ, đem tất cả đồ chúng đến xin đầu Phật.

Hai vị này về sau đều là cao đệ của Phật, thuộc nhóm Thập Thánh chúng. Xá Lợi Phật là Trí tuệ đệ nhất, Mục Kiền Liên là Thần thông đệ nhất.

Xá Lợi Phất có người cậu ruột gọi là Trường Trảo phạn chí (đạo sĩ Bà la môn để móng tay dài), nghe tin cháu ḿnh đă theo Phật, kinh ngạc bèn t́m đến xem sự t́nh ra sao, bị khiếp phục rồi cũng xin quy y làm đệ tử. Đó là Ma Ha Câu Hy La, cũng gọi là Câu Sắc Chỉ La (Maha Kausthila) mà đoạn mở đầu các kinh thường nhắc đến.

Một hôm, Phật nhuốm bệnh, vua Tần Bà Sa La phái ngự y tên là Kỳ Bà đến chăm sóc điều trị. Nhân thấy Phật đắp tấm y quá cũ, Kỳ Bà đem phép vệ sinh ra thuyết giải và dâng Phật một tấm y mới do một quốc vương láng giềng trao tặng để tạ ơn ông đă có công trị liệu cho chính quốc vương ấy, nhưng Kỳ Bà tiếc không mặc, cất giữ đă lâu ngày. Phật lănh thọ. Từ đó, nhân dân thành Vương Xá noi gương, đua nhau dâng cúng y cho chư tăng. Và cũng do đó, lần đầu tiên, Phật chế pháp phục cho tăng đoàn.

Phong trào dâng cúng lan tràn. Tiếng đồn tới tai một vị đại phú hào, giàu địch quốc tên là Ma Ha Ca Diếp (Maha Kàsyapa) người ở thôn Sa lan đà, không xa thành Vương Xá lắm. Ông này là một nhân vật cự phách thuộc ḍng Bà la môn, học rộng tài cao, thông minh quán chúng, nghe tin đồn đăi, ông t́m đến Vương Xá xin yết kiến Phật. Cảm phục đức độ tài năng cửa Phật, sau mấy lần tiếp xúc, ông dẹp bỏ việc nhà, xin Phật thâu nạp làm đệ tử. Về sau, ông trở thành vị Đầu đà đệ nhất, thuộc nhóm Thập Thánh chúng. Ông c̣n là người thừa kế Phật thống lănh tăng đoàn sau khi Phật nhập diệt. (Nên biết rằng, bấy giờ Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên đều đă thị tịch rồi).

Sau khi nhiếp phục được Ma Ha Ca Diếp, tiếng tăm Phật thật là lẫy lừng rực rỡ. Trí thức trong toàn cơi nước Ma kiệt đà đều đổ xô về xin thọ giáo. Cơ sở Phật giáo của nước Ma kiệt đà như vậy là đă thành tựu viên măn. Tịnh xá Linh Thứu hoàn thành cũng chính lúc này.

Từ đây sắp sau, Phật giáo bành trướng sang nước Kiều Tát La (Kosala) [2] với thủ đô là Xá Vệ, do môi giới của cư sĩ Tu Đạt tức trưởng giả Cấp Cô Độc. Kiều Tát La là một trong hai trung tâm văn hóa sáng chói bậc nhất của toàn cơi Ấn Độ thời bấy giờ (trung tâm kia là Ma Kiệt Đà).

3.-TỊNH XÁ KỲ VIÊN VÀ CƯ SĨ TU ĐẠT

Lúc Phật ở tịnh xá Trúc lâm, một hôm có một đệ tử tại gia là trưởng giả Thủ La (Cùda) thiết trai mời Phật và chúng Tăng thọ cúng tại nhà. Trước đó một hôm, có trưởng giả Tu Đạt (Sudatta) biệt hiệu là Cấp Cô Độc (người thành Xá Vệ, nước Kiều Tát La, ở phía Tây Bắc Ma Kiệt Đà) đến dạm hỏi con gái Thủ La cho người con thứ bảy của ông. Trong khi hai bên đàm đạo, Tu Đạt rất ngạc nhiên thấy trong nhà rộn rịp treo đèn giăng hoa cực kỳ linh đ́nh rực rỡ, kẻ đi người lại trang trọng tấp nập. Hỏi th́ được biết toàn gia đang chuẩn bị cuộc tiếp rước Phật và chúng Tăng vào hôm sau. Thủ La c̣n cho Tu Đạt biết rất tận tường về tư cách, phong độ và trí tuệ siêu đẳng của Phật.

Ngay đêm hôm đó, Tu Đạt t́m đến gặp Phật tại Trúc lâm. Cuộc gặp gỡ tay đôi xảy ra dưới vầng trăng thanh, trong bầu không khí tịch mịch tuyệt đối yên lặng.

Phật giảng cho Tu Đạt nghe về pháp bố thí (chí tâm thí, tinh tấn thí, thời thí, tịch mịch thí, vô úy thí v.v...), về quan hệ nhân duyên, về sức chiêu cảm quả báo của nghiệp nhân.

Nghe xong,Tu Đạt đại hoan hỷ, đảnh lễ xin quy y làm đệ tử tại gia và thỉnh cầu Phật cùng chúng Tăng đến Xá Vệ (Sràvasti) hoằng truyền chánh pháp. Tu Đạt cũng phát nguyện xin v́ Phật và chúng Tăng, kiến lập tại đấy một tịnh xá như Trúc lâm, để làm cơ sở hoằng hoá Phật giáo tại Kiều tát La.

Hôm sau, Tu Đạt vội vàng trở về Xá Vệ.

Bấy giờ, vua nước Kiều Tát La là Ba Tư Nặc (Prasenajit) có người con trưởng là thái tử Kỳ Đà (Jeta), có một khu vườn rất rộng ở sát ngay thủ đô Xá Vệ, phong cảnh kỳ tú an nhàn, trồng đầy kỳ hoa dị thảo, bốn mùa chim hót hoa cười. Tu Đạt đến thương lượng xin mua, Thái tử trong ḷng không muốn bán, nhưng v́ nể t́nh trưởng giả là người có địa vị, có danh phận trong nước, nên nói đùa rằng, ai muốn mua th́ đem vàng đến lót khắp rừng. Nói đùa như thế, khôngngờ hôm sau Tu Đạt cho người chở vàng đến thật, Kỳ Đà rất đổi ngạc nhiên, không hiểu Phật là người thế nào mà khiến Tu Đạt hoang phí cả gia tài của ông như thế. Sau khi nghe Tu Đạt tỏ rơ hết nguồn cơn, Kỳ Đà bèn giao ước lại, là chỉ bán đất mà không bán cây. Số cây trong rừng, Kỳ Đà xin lưu lại để tự ḿnh cúng riêng Phật.

Mua xong khu rừng, Tu Đạt lại trở qua Vương Xá báo cáo tự sự với Phật và thỉnh thị ư kiến Phật về kiểu mẫu tịnh xá mới. Phật dạy từ nay đổi tên khu rừng ấy là Kỳ Thọ Cấp Cô Độc Viên (vườn của Cấp Cô Độc, cây của Kỳ Đà) và phái trưởng lăo Xá Lợi Phất cùng đi theo Tu Đạt qua Xá Vệ trong nom việc xây cất.

Tịnh xá Kỳ Viên này, sau khi hoàn thành, so với tịnh xá Trúc lâm, c̣n huy hoàng và trang nghiêm hơn bội phần. Pḥng ở, pḥng ngủ kể đến mấy trăm; ngoài ra lại c̣n có lễ đường, giảng đường, tụ hội đường, nhà dưỡng bệnh, nhà tắm, nhà đọc sách .v... Nhà cao sân rộng không thua ǵ trong vương cung của vua Ba Tư Nặc.

Trong thời gian đang xây cất, có ngoại đạo thấy thế ganh ghét, t́m đến gặp Xá Lợi Phất, nói giọng trịch thượng và đ̣i tranh biện. Trí tuệ và tài hùng biện của Xá Lợi Phất đă khiến cả trăm luận sư ngoại đạo chịu thua. Chính ngài Xá Lợi Phất đă đưa số ngoại đạo ấy về với Phật, trước khi Phật chưa đích thân đến giáo hóa. V́ vậy, khi kiến thiết xong tịnh xá này, ngày Phật và chúng Tăng tiến vào Xá Vệ, nhân dân trong thành tấp nập đón rước linh đ́nh.

Từ đấy, Phật giáo bành trướng ở trung tâm văn hóa thứ hai của Ấn Độ: Kiều Tát La.

4.- VUA BA TƯ NẶC QUY Y

Việc làm kỳ đặc của Tu Đạt và sự hưởng ứng nồng nhiệt của nhân dân Xá Vệ đồn đến tai vua Ba Tư Nặc (Prasenajit). Một hôm, vua dẫn bá quan đến yết kiến Phật tại Kỳ Viên.

Vua hỏi: "Tôi được nghe nhiều kẻ tu hành xưa nay, thường phải trải qua nhiều năm khổ hạnh trong rừng núi thâm u, măi cho đến khi tóc bạc răng rụng mà có rất nhiều người vẫn chưa chứng đạo quả. Ông nay tuổi mới trên dưới bốn mươi mà đă chứng quả rồi sao?".

Đáp: "Tâu Đại vương! rất nhiều người xua nay có thói quen miệt thị tuổi trẻ. Đại vương nên biết rằng trên thế gian này có bốn điều không thể khinh thị được. Một là vương tử hài nhi; hai là rồng con mới đẻ; ba là tàn lửa cỏn con (tinh linh chi hỏa); bốn là tu sĩ thiếu niên. V́ sao vậy? Vương tử tuy nay là hài nhi, nhưng mai sau khôn lớn sẽ là đại vương thống trị cả một quốc gia. Rồng con mới đẻ tuy nay không ra ǵ, nhưng về sau quyết sẽ thành rồng lớn. Tàn lửa cỏn con tuy nhỏ, nhưng gặp gió có thể thiêu rụi cả lâu đài thành quách và rừng lớn cây cao. Tu sĩ mới xuất gia nay tuy c̣n non dại, nếu tinh tấn tu hành, mai sau chắc chắn sẽ đạt đến quả vị vô thượng chánh giác. Đại vương tàng ẩn trong vương tử hài nhi. Rồng lớn tàng ẩn trong rồng con mới đẻ. Lửa lớn tàng ẩn trong tàn lửa cỏn con. Chánh giác tàng ẩn trong chú tiểu non dại.

Vua Ba Tư Nặc vốn là người cống cao ngă mạn, nhưng sau khi nghe xong, tâm thần liền rúng động. Nhân đó Phật giảng đạo lư giải thoát cho nghe, vua bèn phát tâm quy y và trở thành một trong những đệ tử hộ pháp đắc lực và trung thành của Phật.

PHẬT TRỞ VỀ CA TỲ LA

Thành Xá Vệ không cách thành Ca Tỳ La bao xa. Nh́n trên bản đồ th́ Ca Tỳ La ở về đông bắc Xá Vệ, cách Xá Vệ khoảng hơn một kinh tuyến, nghĩa là phỏng chừng trăm cây số. V́ hai thành gần nhau nên tin tức qua lại không khó lắm.

Một hôm, vua Ba Tư Nặc cho sứ giả đến yết kiến Tịnh Phạn Vương, hết ḷng ca ngợi công đức của Phật. Sau ngót mười mấy năm xa cách, Tịnh Phạn Vương cũng đang nóng ḷng muốn gặp lại con, bèn sai đại thần là Ưu Đà Di sang Xá Vệ đáp lễ vua Ba Tư Nặc, và nhân tiện ḍ thăm ư kiến Phật có muốn trở về thăm quê không. Phật cho biết sẽ về một ngày nào đó xét ra thuận tiện. Tịnh Phạn Vương chuẩn bị đón tiếp. Nhưng không ngờ khi Phật về, Phật chẳng chịu báo tin trước. Th́nh ĺnh một buổi sáng nọ, khắp thành Ca Tỳ La xuất hiện vô số cà sa vàng rực, bước từng bước chậm răi, chia thành từng đoàn vào khất thực từng nhà bất kể quư tiện.

Tịnh Phạn Vương nghe tin, lấy làm kinh hoàng. Điều mà lâu nay ông chờ đợi là được thấy con vinh quy vơng trước lọng sau, dè đâu lại đi mang b́nh bát xin ăn khắp xóm, ngay cả ở những nhà ty tiện Thủ đà la.

Nhà vua cấp tốc xa giá đến yêu cầu Phật mau mau lên xe nhập cung, Phật từ chối:

- Tâu Phụ vương, bần đạo nay không c̣n là thái tử Tất Đạt Đa nữa. Xin phụ vương chiếu theo nề nếp tổ truyền của bần đạo mà xưng hô cho phải lẽ.

- Tổ tiên nhà ngươi à! Tổ tiên nhà ngươi làm vua ở trong cung cấm. Tổ tiên nhà ngươi đâu có đi lang thang khất thực ở đầu đường cuối ngơ như vậy.

- Tâu Phụ vương, khi nói đến tổ tiên là bần đạo muốn nói đến chư Phật, tổ tiên của người xuất gia; nay v́ bần đạo đă chứng Phật quả và đang thừa kế pháp thống chư Phật.

Tịnh Phạn Vương ngao ngán, không hiểu sau mười lăm năm xa cách, giờ đây con ḿnh đang nghĩ ǵ.

Phật tiếp: "Phụ vương đă cho bần đạo một cái thể xác. Điều đó bần đạo không chối cải. Bần đạo cũng không chối cải rằng buổi thơ ấu và ngay cả đến ngày nay, bần đạo được phụ vương thương yêu tột mức. Ân đức cao dày ấy, bần đạo những mong có ngày đền đáp xứng đáng. Theo bần đạo nghĩ, đền đáp như thường t́nh thế gian dù trọng hậu đến đâu, cũng chỉ là lấy vô thường nọ đáp ứng vô thường kia. Vàng bạc châu báu có tụ th́ có tán. Quyền cao chức trọng một ngày nào đó rồi cũng tiêu ma. Bần đạo chỉ muốn dùng của báu cam lồ thù thắng hy hữu để báo đáp công ơn sanh thành dưỡng dục của phụ vương, khiến phụ vương trở thành bất tử.

Tâu phụ vương! trên thế gian này, mọi người đều v́ tranh sống mà tự giết ḿnh. Họ tự giết bằng cách gây nên nguyên nhân luân hồi trong ba cơi sáu đường, với kết quả tất nhiên là phải đem đến những khổ đau. Gốc khổ đau bắt rễ từ Ái và Dục. Trừ khử gốc Ái dục vị kỷ đó đi, th́ thanh tịnh hóa được ba nghiệp thân, khẩu, ư, tích tụ được mười nghiệp lành, khiến niệm niệm thuần thiện tiếp nối nhau ngày đêm không xen hở. Nhờ đó, lục trần mới không nhiểu động tâm tư, vô minh mới không mê hoặc lư trí, và tự do giải thoát thật sự mới thực hiện được. Đó là lợi ích lớn lao nhất.

Tâu phụ vương! cảnh giới tự do giải thoát là cảnh giới vô ngă. Cảnh giới vô ngă ấy chắc chắn không c̣n niệm ái dục của ba cơi. Ba cơi giống như nhà lửa. Lại cũng giống như biển sâu không đáy. Đâu có ǵ là vui sướng? Ra khỏi ba cỏi, một cảnh giới khác hiện ra, bấy giờ tâm chúng sanh quang minh chiếu diệu như ánh sáng mặt trời mặt trăng soi khắp vũ trụ không giây phút nào ngừng nghĩ. Đó là niềm hoan lạc chân chánh và thường tại. Đó là Niết bàn vĩnh cửu mà người con hiếu này muốn đền đáp công ơn phụ vương".

Nghe Phật nói và nhất là nh́n gương mặt vừa điềm đạm từ ḥa vừa lộng lẫy sáng ngời của Phật, Tịnh Phạn Vương cảm thấy con ḿnh hẳn đă thật sự chứng một cái ǵ đó cao siêu xa vời lắm, khác với Tất Đạt Đa xưa kia, nên tự nhiên lửa ḷng cũng d́u dịu lắng xuống mà trở nên thoải mái nhẹ nhàng, mặc dù ḷng chưa hẳn tin.

Sau cuộc gặp gỡ kỳ đặc này, Phật cùng Tịnh Phạn Vương dắt tay nhau tiến về vương cung. Theo sau là chúng tăng đội ngũ chỉnh tề, tiếp theo nữa là bá quan văn vơ.

Tại vương cung, sau phút tái ngộ mừng mừng tủi tủi giữa cha con, chồng vợ, anh em, quyến thuộc, Phật tiến lên pháp ṭa nói cho cả nhà biết lư do ngài xuất gia và đem giáo pháp truyền giảng cho cả vương tộc và bá quan cùng nghe.

Ma Ha Ba Xà Ba Đề, Da Du Đà La, La Hầu La và ngay cả Tịnh Phạn Vương, sau khi lănh hội đều hoan hỷ tán thán. Trong lúc cả gia đ́nh đang hoan lạc đến tột bực đó, Tịnh Phạn Vương đứng dậy bạch Phật: "Nay phụ vương đă rơ mục đích của Phật. Mục đích ấy là cứu khổ ban vui. Vậy v́ mục đích cao cả ấy và nhớ lại nỗi đau khổ của chính bản thân suốt mười lăm năm qua, thỉnh cầu Phật từ rày về sau đừng chấp thuận cho bất cứ một ai xin xuất gia mà không được cha me cho phép trước".

Phật cười và chấp nhận lời thỉnh cầu ấy.

1.- CÁC VƯƠNG TỬ VÀ ƯU BÀ LY XUẤT GIA

Sau khi được Phật giáo hóa, các vương đệ, con của Bạch Phạn Vương là Đề Bà Đạt Đa (Devadatta) và An Nan (Annanda); con của Cam Lộ Vương Phi là A Na Luật (Anirudha); con của Học Phạn Vương là Bà Sa (?) đều xin xuất gia. (Chú ư: Mahà NàMa tức Ma ha Nam, anh của A Na Luật, và Mahà Bhadrika tức Ma Ha Bạt Đề anh của Bà Sa đều đă xuất gia từ trước, trong nhóm Kiều trần Như). Hăng hái nhất trong số vương đệ là A Na Luật. A Na Luật cho gọi ngay người thợ cạo tên là Ưu Ba Ly (Upàli) vốn là nô lệ hầu hà Bạt Đề ngày trước, đến cạo đầu cho ḿnh. Ưu Ba Ly thấy cảnh xuất gia vui vẽ của các vương tử th́ khóc nức nở, tủi hổ cho thân phận ḿnh, v́ giai cấp mà ngay cả việc muốn thoát tục xuất gia cũng không được phép.

Nhân gặp Xá Lợi Phất, Ưu Ba Ly đem tâm sự tŕnh bày, được Xá Lợi Phất chuyển tŕnh lên Phật và Phật chấp thuận ngay. Đây là người nô lệ Thủ Đà La đầu tiên xuất gia. V́ Ưu Ba Ly lớn tuổi hơn Bạt Đề, và để thể hiện giáo pháp b́nh đẳng của ḿnh. Phật muốn Bạt Đề phải đảnh lễ Ưu Ba Ly. Cách đối xử này khiến Ưu Ba Ly vô cùng xúc động và dơng mănh tinh tấn tu hành, về sau được dự vào hàng Thập Thánh chúng, Tŕ giới đệ nhất. Trong đại hội kiết tập lần đầu dưới quyền chủ tọa của Ma Ha Ca Diếp, chính Ưu Ba Ly là vị chủ tŕ kiếp tập Luật tạng từ đó mà có bộ Bát Thập Tụng Luật căn bản đầu tiên.

Trong số các vương tử cùng xuất gia một lần với Ưu Ba Ly, về sau có hai người cũng được dự vào hàng Thập Thánh chúng là A Na Luật, Thiên nhăn đệ nhất và A Nan, Đa văn đệ nhất.

Ở trong vương cung chỉ mấy hôm, sau đó Phật dẫn đệ tử ra ngoài thành, trú đóng tại rừng Ni Câu Đà (Niagirdha), Phật thấy Tịnh Phạn Vương càng ngày càng già yếu mà các lân quốc bốn phía đều là những nước lớn có ư ḍm ngó Ca Tỳ La, trong khi ấy La Hầu La (Rahula) c̣n non dại, và vương đệ Nan Đà (Nanda) lại chỉ say mê tửu sắc, suốt ngày măi mê quấn quưt bên cô vợ đa t́nh là Tôn Đà Lỵ (Sundari). Bất nhất nếu phụ vương trăm tuổi, vận mệnh dân chúng Ca Tỳ La thật như trứng để đầu đẳng. Nghĩ đến tương lai đen tối ấy, Phật bèn phương tiện bày kế dỗ La Hầu La và Nan Đà tạm thời xuất gia ít lâu để rèn luyện đức tánh trước khi kế vị cha ông.

Trước tiên, Phật cho gọi La Hầu La đến rừng Ni Câu Đà, bảo Xá Lợi Phất làm lễ thế phát cho La Hầu La thọ giới sa di. Đây là vị sa di đầu tiên, v́ hoàn cảnh nên Phật phương tiện chế ra giới pháp cho nhập chúng. Nhưng nhờ túc duyên, về sau La Hầu La quyết chí tu hành và được dự vào hàng Thập Thánh chúng, Mật hạnh đệ nhất.

Sau khi La Hầu La xuất gia, một hôm Phật mang b́nh bát đến khất thực trước cổng nhà của Nan Đà, dụ Nan Đà vào rừng Ni Câu La, đem những lạc thú cỏi trời nói cho Nan Đà nghe, khiến Nan Đà say mê, đành hy sinh người đẹp trần gian là Tôn Đà Lỵ để mong về sau được hưởng lạc thú thiên giới với vô số tiên nữ đẹp hơn ở cơi trời. Sơ phát tâm của Nan Đà vốn chỉ nhằm mỗi mục đích ấy. Nhưng nhờ Phật khéo giáo hóa, về sau Nan Đà nhất quyết tu luôn và cũng chứng quả A la hán. V́ vậy mà vương vị Ca Tỳ La kế tiếp Tịnh Phạn Vương đáng lư phải về tay, hoăïc của Nan Đà hoặc của La Hầu La, th́ về sau thuộc về Ma Ha Nam tức là Ma Nam Câu Ly, một trong năm đệ tử đầu tiên của Phật và đồng thời cũng là con trưởng của Cam Lộ Phạn vương.

2.- TỲ KHEO NI ĐẦU TIÊN

Tịnh Phạn Vương thọ 93 tuổi th́ băng hà. Nhận thấy Nan Đà không đủ sức kế vị mà La Hầu La th́ c̣n nhỏ tuổi, nên sau khi tang ma xong, Phật đề nghị với hội đồng vương tộc đưa Ma Ha Na Ma tức Ma Ha Nam, con trưởng của Cam Lộ Phạn Vương, anh ruột của A Na Luật lên nhiếp chánh. Sắp đăït xong đâu vào đấy, Phật và chúng đệ tử rút ra ngoài thành Ca Tỳ La, trú đóng tại rừng Ni Câu Đà.

Một hôm Ma Ha Ba Xà Ba Đề dẫn 500 phụ nữ trong ḍng Thích Ca đến rừng bái yết Phật và dâng cúng Phật hai tấm y mới do chính tay bà dệt. Phật tán thán công đức bố thí của bà và bảo bà nên đem dâng cúng chư Tăng th́ công đức ấy sẽ lớn lao hơn. Bà tỏ ư không hài ḷng. Để làm vui ḷng Bà, Phật nhận lấy một tấm nhưng với tư cách là một thành phần của tăng chúng mà thọ cúng. Tấm c̣n lại Phật bảo bà cúng đường một vị tăng khác.

Nhân việc dâng y này, Ma Ha Ba Xà Ba Đề thỉnh cầu Phật cho phép bà và 500 phụ nữ được xuất gia và thọ cụ túc giới như phái nam. Ba lần thỉnh cầu, ba lần bị cự tuyệt.

Sau đó, Phật và chúng đệ tử rời Ni Câu Đà đi du hóa khắp vùng lưu vực sông Hằng, khi th́ ở giảng đường Lộc Mẫu, khi th́ ở giảng đường Trùng Các, khi th́ ở giảng đường Cù Sư v.v... nhưng trung tâm hoạt động chính vẫn luôn luôn là tịnh xá Kỳ Viên nước Ma Kiệt Đà (Kosala) hoặc tịnh xá Trúc Lâm và tịnh xá Linh Thứu nước Ma Kiệt Đà (Magadha).

Tương truyền rằng Ma Ha Ba Xà Ba Đề và 500 phụ nữ nói trên, sau ba lần bị cự tuyệt, một hôm nảy ra sáng kiến ngộ nghỉnh là tạo việc đă rồi để tỏ thiện chí và quyết tâm sắt đá của ḿnh: tự xuống tóc, khoác cà sa, bà và 500 phụ nữ ấy kéo nhau đến tịnh xá Na Ma Đề Kiện Ni là chỗ bấy giờ Phật đương giáo hóa. Đến trước cổng tịnh xá, cả đoàn mệt lă người, nhất quyết ngồi lỳ tại đấy. T́nh cờ gặp ông A Nan đi ra, Ma Ha Ba Xà Ba Đề năn nỉ với A Nan xin tŕnh lại sự t́nh cho Phật biết.

Trước nhiệt tâm hăng hái và ư chí tự nguyện cao độ ấy, Phật mới chịu đáp ứng cho họ xuất gia. Phật c̣n buộc họ phải chấp nhận một số điều kiện tiên quyết, căn cứ theo đó, Phật phương tiện chế thêm một số giới luật riêng. Trong số các giới này, đứng đầu là Bát kỉnh pháp:

a.- Tỳ kheo ni phải y chỉ chúng Tỳ kheo mà cầu thọ giới cụ túc.

b.- Tỳ kheo ni cứ mỗi nữa tháng phải đến trú sở của chúng Tỳ kheo mà làm lễ thỉnh thầy giáo thọ.

c.- Tỳ kheo ni mỗi năm một lần kiết hạ an cư. Nếu trong vùng không có chúng Tỳ kheo nào th́ tuyệt đối không được phép tự lập kiết hạ riêng.

d.- Tỳ kheo ni không được cử tội hay nói lỗi lầm của Tỳ kheo. Ngược lại, Tỳ kheo có quyền nói lỗi lầm của Tỳ kheo ni.

e.- Tỳ kheo ni nếu lỡ phạm tội tăng tàng, phải tự ḿnh xin sám hối trước hai bộ chúng Tỳ kheo và Tỳ kheo ni trong kỳ bố tát hàng tháng gần nhất.

f.- Tỳ kheo ni dù đă thọ giới cụ túc lâu 100 trăm năm, nhưng đối với một Tỳ kheo mới thọ giới vẫn phải cung kính đảnh lễ chắp tay vái chào.

g.- Tỳ kheo ni sau mùa an cư phải đến trước Tỳ kheo xin chỉ những việc bất xứng ư của ḿnh, bất luận việc ấy đă được hoặc mắt thấy tai nghe hay ngờ vực.

h.- Tỳ kheo ni có điều ǵ cần hỏi Tỳ kheo mà nếu v́ một cớ nào đó Tỳ kheo không đáp, không được hỏi gặn thêm (Luật Tứ phần: Ni không được phỉ báng Tăng).

Tám kĩnh pháp trên đây được Phật phương tiện chế ra, v́ ngài e ngại sự hiện diện của nữ giới trong giáo hội có thể làm cho chánh pháp biến thể hoặc điên đăo.

Ma Ha Ba Xà Ba Đề và 500 phụ nữ sau khi nghe Phật giao ước, thảy đều hoan hỷ chấp thuận. Đây là những Tỳ kheo ni đầu tiên của Phật, mà đứng đầu là Ma Ha Ba Xà Ba Đề. Một số trong nhóm này về sau cũng chứng quả rực rỡ không thua ǵ nam giới.

Sau đó không bao lâu, Da du Đà La theo gương di mẫu cũng đi xuất gia và cũng được Phật chấp thuận.

3.- NHÂN DUYÊN CHẾ GIỚI LUẬT

Trong một thời gian nọ, Phật đến giáo hóa tại nước Tỳ Xá Ly (Vaisàli) trên sông Di Hầu (một chi nhánh sông Hằng), ở mạn bắc thị trấn Patna. Bấy giờ, đức Phật trú tại giảng đường Trùng Các. Một hôm có một thanh niên tên là Tu Đề Na, người thôn Ca Lan Đà, đă có vợ nhưng chưa có con, nhân đến nghe Phật thuyết pháp mấy lần tại Trùng Các, được Phật nhiếp hóa, liền xin theo Phật xuất gia. Phật đ̣i phải có sự ưng thuận của cha mẹ, nhưng cha mẹ Tu Đề Na không khứng chịu v́ lẽ y là con một, nếu cho đi tu, sợ không có kẻ nối dơi tông đường. Tu Đề Na tuyệt thực sáu ngày liền. Cực chẳng đă, cha mẹ y phải chấp thuận.

Sau khi Tu Đề Na xuất gia không lâu, toàn vùng Tỳ Xá Ly gặp năm mất mùa, nhân dân lâm vào t́nh trạng đói kém trầm trọng, Tu Đề Na đề nghị đưa một số Tỳ kheo về sinh hoạt tại thôn nhà, v́ Ca Lan Đà là vùng trù phú. Nhân dịp này, Tu Đề Na gặp lại vợ cũ. Sau những ngày khắc khổ sống với chúng tăng, giờ đây trở về gian nhà xưa, niềm ân ái trước kia vốn chưa tắt hết lại được dịp sống dậy trong ḷng. Trước lời cám dỗ đường mật đầy khêu gợi của vợ, Tu Đề Na giao động tâm thần, bèn bị sa ngă.

Sự việc đă lỡ, có người đem tâu tŕnh Phật biết. Nhân đó, Phật cho triệu tập tất cả chúng tăng và chế định giới luật, Ngài giảng cho chúng tăng nghe về ư nghĩa của giới luật và sự lợi ích của sự tŕ giới: Phàm xuất gia làm sa môn, không thể không giữ giới luật. Giữ giới có mười điều lợi ích như sau:

1.- Được ḥa hợp Tăng đoàn.
2.- Chúng Tăng được hoan hỷ.
3.- Điều phục được người ác.
4.- Biết tàm quư và nhớ đó được an vui.
5.- Không có điều phiền muộn trong đời hiện tại.
6.- Không có điều phiền muộn trong đời vị lai.
7.- Khiến kẻ vô đạo khởi được tín tâm.
8.- Khiến kẻ đă có tín tâm được tăng tiến.
9.- Khiến chánh pháp trụ thế lâu dài.
10.- Khiến tâm trở nên thanh tịnh mà không thối thất.

Năm giới căn bản do Phật chế định trong dịp này là: không giết hại sanh mạng (bất sát); không lấy của mà không có sự ưng thuận của người (bất dữ thử); không giao dâm (bất dâm); không nói dối (bất vọng ngữ); không uống rượu (bất ẩm tửu). Năm giới này cũng gọi là năm đại giới. Và đây là lần đầu tiên từ khi thành lập tăng đoàn, Phật chế định giới luật răn cấm đệ tử.

Mặc dù đă có giới luật quy định, một số ít trong tăng chúng thỉnh thoảng vẫn vấp phải. Tùy theo tánh chất nặng nhẹ của từng tội, tùy trường hợp giảm khinh của từng hoàn cảnh, về sau Phật triển khai thành bốn giới Ba la di, mười ba giới tăng tàn, hai giới bất định, ba mươi giới Ni tát kỳ ba dật đề, chín mươi giới Ba dật đề, bốn giới Ba la di đề xá ni, bảy giới diệt tránh, một trăm giới chúng học, cộng thành hai trăm năm mươi giới của Tỳ kheo. Nếu là Tỳ kheo ni lại c̣n phải giữ thêm một trăm giới nữa, cộng thành ba trăm năm mươi giới của Tỳ kheo ni.

Trong các giới trên, nhẹ nhất là một trăm chúng học. Đây chẳng qua là những giới quy định về các tế hạnh lặt vặt hàng ngày trong lúc đứng, đi, nằm, ngồi v.v... Nặng nhất duy chỉ có một tội Ba la di mà đứng đầu là tội gian dâm, thứ đến là tội trộm cắp, tiếp theo là tội giết người, cuối cùng là tội nói lời hư dối. Phạm phải một trong bốn tội này th́ không có trường hợp giảm khinh, nhất thiết phải bị tẩn xuất khỏi đoàn thể tăng chúng, nên gọi là Ba la di. Ba la di, Tàu dịch là Khí nghĩa là vứt bỏ.Giới là chế tài sanh hoạt của tăng đoàn, là mạng sống của Phật giáo, nhờ đó mà giáo hội được thanh tịnh và thiện tâm của chư tăng mỗi ngày một trưởng dưỡng. V́ vậy Phật dạy hễ giới c̣n là Phật c̣n, và tăng chúng phải lấy giới làm thầy chỉ đạo, lấy giới làm đuốc soi đường. Lại cũng v́ vậy mà Phật c̣n quy định cho tăng chúng cứ mỗi tháng một lần, phải tập hợp để thuyết giới và tụng giới, gọi là lễ bố tát.

Trên đường tu hành, Phật triệt để khuyên răn đệ tử không nên tranh biện nhằm mục đích thủ thắng. V́ tranh biện chỉ là một h́nh thức lư luận và càng lư luận th́ lại càng xa rời thực chất hồn nhiên. Chỉ có nhẫn nhục mới là biện pháp thủ thắng chân chánh.

Giá trị siêu việt sống động của biện pháp thủ thắng độc nhất vô nhị này được Phật gói ghém trong lời di chúc của Trường Thọ Vương dặn con là Trường Sinh đồng tử, trước khi bị Phạn Dự Vương hành h́nh:

"Nhẫn! Nhẫn! Đó mới là đạo hiếu chân chánh mà người con hiếu phải theo. Không nên kết oán, khiến nhân chuyền quả nối không bao giờ dứt. Điều tối khẩn mà con phải ghi ḷng tạc dạ là thực hành đại nguyện từ bi. Ngậm chứa hung ác (Hàm hung), cưu mang nọc độc (Hoài độc), kết buộc hận thù (Kết hận), mua chuốc oán cừu (Nhạ oán) là vun trồng họa hoạn thêm bền chặt gốc rễ, muôn đời không nhổ lên được. Kẻ làm việc ấy không phải là người con hiếu của cha. Con nên phải biết rằng từ bi của chư Phật bao hàm cả trời đất, trong đó oán và thân đều b́nh đẳng. Trên hành tŕnh tầm đạo dấn thân và xả thân cứu chúng, cha c̣n áy náy lo sợ không đạt được đạo hiếu. Nay giả sử con v́ cha mà báo thù kết oán, việc làm của con rơ ràng trái nghịch với hạnh nguyện của cha. Bất luận bằng h́nh thức nào, cha cũng không thể chấp nhận cho con được lưu tồn ư nghĩ cừu oán trong ḷng. Con hăy ghi nhớ lời di ngôn này. Được như thế, con mới xứng đáng là người con hiếu của cha".

Sở dĩ Nhẫn được Phật không tiếc lời cổ xúy là v́ chỉ có nhẫn mới dập tắt được phiền năo tranh chấp. Chỉ có nhẫn mới tạo được nếp sống an tịnh ḥa vui, khiến chúng sanh siêu phàm nhập thánh mà ḥa đồng với bản thể chân thật của vũ trụ.

4.- TỲ XÁ KHƯ PHÁT ĐẠI TÂM BỐ THÍ

Trưởng giả Tu Đạt (Sudatta, cg. Anàthapindika) biệt hiệu là Cấp Cô Độc, vốn là một hộ pháp vô cùng đắc lực của Phật như đă nói trong một đoạn trên, thế mà ông lại có bà vợ vô cùng keo kiết tên là Tỳ Xá Khư (Visàkhà), thường gọi là Lộc Mẫu. Hàng ngày thấy chồng lo cung phụng Phật và chúng đệ tử, bà cho rằng Phật mê hoặc chồng bà để ḅn rút của cải, bèn lập tâm cương quyết không nh́n mặt Phật và chúng tăng. Mạt Lợi phu nhân (vợ vua Ba Tư Nặc) biết được việc này, cho mời Tu Đạt vào cung bàn mưu tính kế hóa giải. Tương truyền rằng việc hóa giải này được giao phó cho La Hầu La, v́ giữa Phật và Tỳ Xá Khư vốn không có thiện duyên từ các kiếp trước.

Sau khi hoá giải xong, Phật muốn thử ḷng, một hôm mang b́nh bát đến khất thực trước cổng nhà Tỳ Xá Khư. Tỳ Xá Khu đem cơm ra đơm đầy b́nh bát cho Phật. Phật nói:

- Gieo một gặt mười, gieo mười gặt trăm, gieo trăm gặt ngàn. Nhờ công đức bố thí bát cơm này, nhà ngươi sẽ gặp được vô lượng phước báo.

Tỳ Xá Khư hỏi: Kẻ ngu phụ này không hiểu v́ sao chỉ bố thí một bát cơm mà lại được phước báo nhiều như thế?

- Nhà ngươi có thấy cây đại thọ Ni câu đà kia không? Thân cao ngất nghễu, cành lá xum xuê, che phủ cả bốn năm dặm đường, mỗi năm hạt nó rụng xuống đất, lấy hộc mà đong hàng vạn lần vẫn không hết, thế mà ban sơ chỉ do một hạt nẩy mầm ra mà thôi!

Ví dụ đơn giản này đă khiến được Tỳ Xà Khư lănh hội trọn vẹn công đức bố thí. Từ đó Tỳ Xá Khư và tất cả nhân dân trong thành Xá Vệ nô nức đua nhau phát tâm hoan hỷ bố thí cúng dường Phật và chư tăng.

Từ bản chất vô cùng keo lẫn, Tỳ Xá Khư trở thành vô cùng hào phóng, t́m đến Kỳ Viên năn nỉ Phật xin được làm tám việc bố thí. Để kiểm chứng lại thành tâm của bà, ban đầu Phật từ chối. Qua mấy hôm sau, Phật vặn hỏi lư do của mỗi sự việc bố thí do bà yêu cầu và xét thấy quả thật bà đă giác ngộ, Phật mới chuẩn nhận.

Tám việc bà yêu cầu được làm là:

a.- Được bố thí tơi đi mưa cho tăng chúng, v́ mỗi khi đi khất thực lỡ gặp phải trời mưa, về đến tịnh xá nếu không có y khô thay liền, đành phải thoát y để hong, thân ḿnh trần truồng khó coi.

b.- Được bố thí các Tỳ kheo mới gia nhập tăng đoàn, v́ thí chủ chưa quen mặt các vị này nên việc khất thực rất gian khổ.

c.- Được bố thí vật thực và tiền bạc cho các Tỳ kheo đi du hóa phương xa, pḥng lỡ độ đường không có ǵ chi dụng.

d.- Được bố thí thuốc men cho Tỳ kheo lâm bệnh, v́ lâm bệnh mà không chạy chữa kịp thời, dễ biến thành nguy kịch.

e.- Được bố thí vật thực thích đáng cho Tỳ kheo lâm bệnh, v́ nhờ đó mà bệnh có thể mau thuyên giảm.

f.- Được bố thí vật thực cho Tỳ kheo săn sóc bệnh nhân, v́ săn sóc bệnh nhân th́ không có th́ giờ để đi khất thực.

g.- Được dâng lúa mạch cho Tỳ kheo.

h.- Được bố thí áo tắm cho Tỳ kheo ni, để khi ra sông tắm, thân thể khỏi trần truồng, khác biệt với các hạng dâm nữ thường thấy tắm ở sông Hằng.

Mỗi việc bố thí nêu ra đều có viện dẫn lư do xác đáng, Phật biết rằng Tỳ Xá Khư quả thật đă phát tâm một cách chơn thành, bèn hoan hỷ chấp thuận:

"Nầy Tỳ Xá Khư! Đến nay th́ ngươi đă hiểu rơ công đức bố thí rồi đấy. Ngươi không xả ly của cải th́ khi chết, của cải cũng xả ly ngươi. Sao bằng xả ly của cải để làm công đức, khiến cho của cải lại càng dồi dào bền chắc hơn!"

Nhờ công đức bố thí, về sau cả hai vợ chồng Tu Đạt đều nổi tiếng là Bố thí đệ nhất, chồng đứng đầu trong hàng Ưu bà tắc, vợ đứng đầu trong hàng Ưu bà di, và cặp vợ chồng này vẫn an hưởng phú quư trọn đời.

GIÁO PHÁP PHẬT TRONG SỨ MẠNG KHẢI MINH SỰ SỐNG NHƯ THẬT

Suốt đời Phật từ sau khi thành đạo, trọng tâm giáo hóa của Ngài luôn luôn đặt ở một điểm xuất phát duy nhất: SỰ SỐNG. Có thể nói rằng cái thường được mệnh danh là thành đạo, trong bản chất chính là sự sống hiện thực, hồn nhiên và tṛn đầy. Từ sự sống ấy tỏa chiếu dàn trải ra, đúc thành cả một kho giáo lư sống động hàm súc và phong phú, trong đó không một lời nói nào mà không phải là một lời nói như thật. Sự sống như thật có khải minh được, th́ mới đặt được con người nói riêng, chúng sanh nói chung trở về trong quỷ đạo đích thực của nó, không để cho bất cứ một thành kiến nào - dù là thành kiến được ngụy trang dưới danh xưng chân lư - làm bế tắc mạch nguồn, mà khai thông cho ḍng sống tràn tuôn triền miên bất tận. Sư sống như thật ấy, Phật đă khải thị và minh xác trong nhiều trường hợp khác nhau:

1.- TRƯỜNG HỢP MANG-ĐỒNG TỬ

Mang Đồng Tử (Malunkyaputra) đệ tử Phật, một hôm đang tĩnh tọa tư duy dưới gốc cây trong vườn Cấp Cô Độc th́ bổng vụt nảy ra ư nghĩ: "Có một vấn đề tối quan trọng mà lâu nay Phật không hề đề cập đến và chính ta cũng quên không gạn hỏi. Đó là vấn đề thế giới này là thường hay vô thường, là hữu biên hay vô biên. Lại nữa, trong thế giới ấy, đức Như Lai sau khi diệt độ, là c̣n có hay không c̣n có, hoặc là cũng có cũng không? Thế nào ta cũng phải gạn hỏi xem Ngài có biết không? Có giải quyết được thắc mắc này, ta mới có thể yên tâm theo Ngài tu học. Bằng không, ta sẽ cổi áo hoàn tục không tu làm ǵ nhọc công vô ích!" Suy nghĩ như thế rồi tự cho là đắc sách, Mang Đồng Tử liền đến xin Phật khai thị.

Phật nghiêm sắc mặt, vặn hỏi lại Mang Đồng Tử:

- Trước khi theo ta tu học, có bao giờ ông đặt những điều đó làm điều kiện tiên quyết buộc ta có giải quyết được th́ ông mới tu không? Và có bao giờ ta hứa với ông rằng ta sẽ dạy các ông những điều ấy không?

Sau khi quở trách Mang Đồng Tử, Phật cho gọi đại chúng lại, dạy rằng:

- Này chư Tỳ kheo! Giả sử có kẻ ngu si nghĩ rằng nếu Phật không nói rơ cho biết thế giới này là thường hay vô thường, là hữu biên hay vô biên v.v... th́ kẻ ấy không chịu gia công tu hành cho là vô ích; quan niệm như thế, các ông nghĩ sao? Phải chăng là kẻ ngu ấy đă chết trước khi chưa kịp biết ǵ hết không? Cuộc giải thoát của mỗi con người ra khỏi kiếp đọa đày này, liên quan ǵ đến thế giới hữu biên hay vô biên hoặc Như lai c̣n hay không c̣n sau khi báo thân Như lai diệt độ. Điều kiện kẻ ngu si ấy đặt ra giống hệt như điều kiện của một kẻ ngu khác đương bị trúng tên độc mà nhất quyết đ̣i phải t́m cho ra ai là người bắn tên độc ấy, tung tích lư lịch ra sao, bắn tứ phuơng hướng nào lại v.v... chứ chưa chịu để cho thầy thuốc rút ngay mũi tên ra và cấp tốc băng bó điều trị vết thương cho kịp thời.

Này chư Tỳ kheo! Dù thế giới này là hữu biên hay vô biên, là thường hay vô thường v.v... th́ chúng sanh cũng không v́ thế khỏi bị ràng buộc bởi muôn ngàn ưu bi của kiếp sống đọa đày trong sanh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ. Nhằm mục đích tối thượng giải cứu kiếp sống đày ải ấy, ta mới nói rơ bốn sự thật căn bản là Khổ đế, Tập đế, Diêït đế, Đạo đế. Bốn sự thật căn bản ấy là đầu mối của phạm hạnh, cảnh tĩnh chúng sanh và mở cho chúng sanh lối thoát đưa đến trí tuệ chân thật, giác ngộ chân thật, giải thoát chân thật, mà khơi nguồn cho mạch sống lành mạnh tràn tuôn.

2.- TRƯỜNG HỢP LY-XA BỘ TỘC

Bộ tộc Ly Xa (Licchavi) là một bộ tộc thuộc ḍng Sát đế Lỵ, lănh chúa vùng đất ph́ nhiêu Tỳ Xá Ly (Valsali) ở phiá bắc thành Ba Liên Phất (Pataliputra) bên kia tả ngạn sông Hằng.

Một hôm, Phật đến giáo hóa vùng này, đích thân chứng kiến một cảnh tượng chém giết rùng rợn giữa hai phe tranh chấp một ḍng nước. Hai phe có ruộng nằm hai bên ḍng nước ấy, phe nào cũng muốn chận riêng ḍng nươc lại, cho chảy vào cánh đồng có ruộng của phe ḿnh. Không phe nào chịu nhường nhịn phe nào. Cả hai, tay dao tay gậy ḥ reo xáp chiến, đánh nhau u đầu lỗ trán. Một số chiến nạn đă chết nằm phơi thây sóng sượt bên ḍng nước, chẳng ai đoái hoài đến, v́ tất cả c̣n măi mê hăng say đánh nhau. Giữa lúc ấy th́ Phật đi đến, gạn hỏi nguyên do vụ tranh chấp lưu huyết. Cả hai phe cùng trả lời với nội dung giống nhau. Phe nào cũng nói v́ sự sống riêng của phe ḿnh mà quyết dành cho được ḍng nước chung. Phật giải thích cho tất cả nghe tánh chất trái thường nghịch lư của cuộc tranh chấp ấy rồi giảng ḥa cho hai phe:

- Không ai tạo được sự sống cả, Ngài dạy. Thế mà ai cũng nhân danh sự sống để trở lại tiêu diệt sự sống của nhau. Trong khi ḍng nước chứa giúp các ông điều kiện củng cố sự sống, th́ chính các ông đă tự giết chết sự sống của ḿnh rồi. Mấy mạng người nằm sóng sượt kia là bằng chứng. Hăy để cho ḍng sống tự nhiên vương lên. Đừng ai dành riêng cho ḿnh hết th́ mạch sống tự nó mới hoạt hiện một cách hồn nhiên.

3.- TRƯỜNG HỢP CỦA TẦN BÀ SA LA

Một hôm vua Tần Bà Sa La (Bimbisara) nghe lời xúi dục của giáo sĩ Bà la môn, sắp cho giết cừu tại giáo đường, cạnh cung vua để tế thần chuộc tội. Hay tin ấy, Phật vội vàng đến t́m gặp nhà vua để khuyên can.

Trước sân giáo đường, một con cừu đực bị dùng làm vật hy sinh tế lễ, đă bị buộc chặt vào cọc, đương kêu la bi thiết. Chung quanh cừu cái và cừu con khiếp đảm, cũng cất tiếng kêu theo. Cạnh đó, một giáo sĩ Bà la môn thản nhiên ngồi cặm cụi mài dao. Phật tiến đến hỏi giáo sĩ th́ được ông này giảng giải cho nghe lư do thiêng liêng giết cừu và nghi thức tế lễ. Ngài đi t́m nhà vua, viện mọi lư lẽ chánh đáng can ngăn không nên tin nhăm:

- Phàm tội lỗi, ai làm nấy chịu, không thể bắt súc vật chịu thay cho ḿnh. Muốn tránh tội lỗi, phương sách duy nhất là đừng gây ra nghiệp dữ. Đă lỡ gây ra, chỉ c̣n một cách là chí thành sám hối. Có như thế mới gạn lọc tâm ḿnh trong sạch và không để cho tái phạm. Phi cách ấy ra, không c̣n cách chuộc tội nào khác linh nghiệm hơn.

Quay sang giáo sĩ Bà la môn, Ngài bảo họ rằng:

- Ai cũng tham sống. Thế mà ai cũng thích giết hại. Ai cũng có thể giết hại một cách dễ dàng. Mà có ai tạo được sự sống đâu? Dẫu muôn loài có khác nhau, sự sống chỉ là một. Ḿnh gây nên nhân th́ cũng lại chính ḿnh thọ quả. Không thể lấy máu thú vật để rửa tội cho ḿnh.

Theo Phật dạy, sự sống có giá trị tối thượng và tuyệt đối thiêng liêng... Đó là lời minh thị thiết tha nhất của Phật. Thiêng liêng, v́ không có sự sống th́ không có ǵ hết. Và một khi sự sống đă bị đánh mất, cũng chẳng ai cứu chữa nổi để hồi sinh trở lại. Câu chuyện Phật bảo người đàn bà có đứa con mới chết, đang gào thét điên loạn, hăy đi xin cho ra một nắm tro bếp của gia đ́nh nào chưa có người chết đem về Phật làm phép cứu sống cho, là một ngụ ư sâu xa rằng không ai không chết, và một khi đă chết rồi th́ gào khóc cũng vô ích, không cách ǵ làm sống trở lại được. V́ vậy, khi sự sống đang phơi phới vươn lên, tuyệt đối không được phép xâm phạm đến. Và để khỏi đánh mất nó, trong ngụ ngôn khác về việc con chim bị Đề Bà giết hụt bay đến t́m sự che chở trong ḷng thái tử Tất Đạt Đa rồi bị Đề Bà đến tranh dành lại, Phật đă hạ một lời phán quyết rơ ràng:

- Nếu sự sống có giá trị thật, th́ người đă cứu sống một con vật, đáng giữ ǵn hơn là người định tâm giết nó. Chỉ có người cứu sống nó mới có quyền chăm sóc nuôi dưỡng.

Trên thế gian này, ngoài sự sống và những ǵ nhằm mục đích phục vụ sự sống, chẳng có ǵ đáng gọi là thiêng liêng cao cả. Nên Phật đă khẳng định một cách dứt khoát:

"AI CŨNG THAM SỐNG, AI CỦNG SỢ CHẾT,
CHỚ GIẾT, CHỚ BẢO GIẾT"

 

GIÁO PHÁP PHẬT TRONG SỨ MẠNG, XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG THUẦN LƯƠNG

Hiệu năng của giáo pháp Phật không chỉ riêng nhằm một mục đích tối cao duy nhất là khai thông ḍng sống mà mưu cầu giải thoát chúng sanh ra khỏi ràng buộc của sanh tử luân hồi. Trọng tâm thứ hai của giáo pháp Phật là nhằm thuần lương hóa đời sống xă hội trên b́nh diện luân lư. Phong tục tập quán của xă hội Ấn độ trong thời Phật, chính nhờ giáo pháp Ngài mà cải đổi rất nhiều. Nhân tâm cũng nhờ đó mà trở nên thanh khiết hơn. Có ba trường hợp điển h́nh rất đáng ghi nhớ:

1.- TRƯỜNG HỢP ƯU ĐÀ DI

Ta c̣n nhớ Ưu Đà Di (Udàyin) là vị đại thần sủng ái của Tịnh Phạn Vương. Ông là một tay đắm say hoa nguyệt, nổi tiếng ăn chơi. Thời Phật c̣n là thái tử, chính ông đă hiến kế cho Tịnh Phạn Vương bày tṛ hoa nguyệt tại rừng Ni Câu Đà ở ngoài thành Ca Tỳ La để mê hoặc thái tử. Cũng chính ông phụng mạng Tịnh Phạn Vương sang Xá Vệ ḍ la tin tức để rước Phật về thăm quê. Sau khi Tịnh Phạn Vương băng hà, ông xin theo Phật xuất gia làm đệ tử, đổi danh hiệu là Ca Lưu Đà Di (Kàlodayin). Quen thói đàng điếm ăn chơi, ông nhiều phen phạm tội ghẹo nguyệt trêu hoa. Lợi dụng t́nh bằng hữu với vua Ba Tư Nặc, ông ra vào vương cung tự do, lén nh́n trộm Mạt Lợi phu nhân thay quần áo buổi sáng, rồi ra khoe với chúng tăng. Ông dang díu với một cô gái Bà la môn nhưng sau v́ sợ công việc bại lộ bèn kiếm cách lánh mặt, bị phụ thân cô gái này tập hợp dân chúng trong thôn lại vây đánh ở bờ sông v.v...

Tiếng đồn tới tai Phật, ông bị Phật quở trách rất nặng. Tuy nhiên Phật vẫn rất thương mến ông và tận t́nh giáo hóa ông, không cho ông rời Phật nữa bước. Nhờ đó về sau, ông cải đổi tánh t́nh hoàn toàn. Hành chánh và ngoại giao vốn là nghề riêng của ông trước kia, nay xuất gia, ông giúp Phật rất đắc lực trong việc tổ chức nền móng tăng đoàn và thuyết phục quần chúng b́nh dân theo Phật. Ở đâu có rắc rối, ông cũng thân hành đi giải quyết và sau khi được ông giải quyết là mọi việc êm xuôi. Gia đ́nh nào có việc lộn xộn, ông cũng đến phân xử và sau khi được ông phân xử là gia đ́nh trở lại ḥa thuận. Ông rất lanh lợi mẫn tiệp, nhưng đáng tiếc v́ nghiệp nhân đàng điếm quá khứ của ông quá sâu dầy, nên về sau ông chết dưới tay một gian phu chỉ v́ thiện chí của ông muốn cứu dâm phụ ra khỏi tội ác.

2.- TRƯỜNG HỢP NGỌC DA

Ngọc Da là con trưởng giả Thủ La, người thành Vương Xá được trưởng giả Tu Đạt cưới làm vợ cho người con thứ bảy của ông. Gia đ́nh Thủ La là gia đ́nh Phật hóa. Gia đ́nh Tu Đạt, sau khi Tỳ Xá Khư (vợ Tu Đạt) được Mạt Lợi phu nhân khéo léo sắp đặt để bà quy ngưỡng Phật, cũng là gia đ́nh Phật hóa. Cả nhà hai vợ chồng, bảy trai và sáu dâu đều thâm tín Phật, duy chỉ Ngọc Da là cô dâu thứ bảy cương quyết chống báng.

Thể theo lời yêu cầu của Tu Đạt, Phật dẫn chúng tăng đến tận nhà mở hội thuyết pháp để giáo hóa Ngọc Da. Nàng biết ư lánh mặt trốn vào xó tường. Nhưng âm vang giọng nói từ ḥa của Phật, hào quang rực rỡ của Phật đă soi thấu tâm cang của Ngọc Da khiến nàng lần hồi tỉnh ngộ, cuối cùng buộc ḷng phải xuất đầu lộ diện.

Để đối trị tánh cao ngạo của Ngọc Da, Phật dạy:

- Làm thân phụ nữ dù đẹp đến đâu (Ngọc Da nổi tiếng đẹp) cũng không có lư do ǵ để cao ngạo, v́ phụ nữ có ba điều khuyết hăm và mười món nghiệp chướng.

Ba điều khuyết hăm là : khi chưa lấy chồng th́ bị cha mẹ g̣ bó, không được tự do như nam giới; lớn lên đi lấy chồng th́ phải tùy thuận chồng, riêng ḿnh không có tự do; về già tóc bạc răng long th́ thường bị dâu con tiếng nặng tiếng nhẹ, cũng chẳng có ǵ là tự do.

Mười món nghiệp chướng tập trung xung quanh quan niệm trọng nam khinh nữ của xă hội nông nghiệp, xung quanh sứ mạng sanh đẻ thiên nhiên của phụ nữ, và nhất là xung quanh bản chất đa cảm nông nỗi và yếu đuối của thân tâm phụ nữ. V́ vậy đối với chồng, người đàn bà đẹp là người đàn bà biết làm tṛn bổn phận của người mẹ, của bề tôi, của em gái, của nô tỳ và của người vợ. Người phụ nữ phải thương yêu chồng như cha mẹ thương yêu con; phải ăn ở trọn nghĩa với chồng như bề tôi thờ chúa; phải dịu dàng kính trọng chồng như em gái kính trọng anh ruột; phải tận tâm phục vụ chồng như kẻ hầu hạ phục vụ chủ nhà và tân khách; phải xem gia đ́nh chồng là gia đ́nh ḿnh, v́ phải trọn đời cùng nhau ăn ở, chung vui chung buồn. Có như thế mới mưu cầu được hạnh phúc gia đ́nh.

Ngọc Da vở lẽ, từ đó hết cao ngạo, xin Phật cho thọ giới Ưu bà di, khiến toàn gia đ́nh trưởng giả Tu Đạt được sống trong cảnh gia đ́nh hạnh phúc ḥa vui.

3.- TRƯỜNG HỢP THIỆN SANH

Thiện Sanh là con trưởng giả giàu có ở trong thành Vương Xá (c̣n gọi là La duyệt kỳ). Theo di ngôn của cha mẹ, mỗi sáng Thiện Sanh ra vườn, quay mặt về sáu hướng mà làm lễ Lục phương. Công việc hàng ngày ấy, Thiện Sanh làm như cái máy, tuyệt nhiên không hiểu ư nghĩa ra sao.

Phật nhân lúc mang b́nh bát đi khất thực, chợt trông thấy bèn gọi Thiện Sanh dạy vẽ mọi điều. Ngài khai thị cho Thiện Sanh biết về lẽ đắc thất, trường đoản của bốn loại kiết nghiệp (sát, đạo, dâm, vọng) và sáu loại tổn tài ( rượu chè, ăn chơi, phóng đảng, múa hát, bạn xấu, biếng nhác) v.v... Phật bảo Thiện Sanh nên tiếp tục làm lễ Lục phương như lời cha mẹ y trăn trối, nhưng lồng vào việc hành lễ ấy một ư nghĩa luân lư có tác dụng giáo dục rơ ràng. Như lạy phương đông là cốt để tỏ ḷng hiếu kỉnh cha mẹ; lạy phương tây là cốt để tỏ ḷng tri ân thầy bạn; lạy phương nam là cốt để tỏ ḷng kính yêu và nhường nhịn giữa vợ chồng; lạy phương bắc là cốt để tỏ ḷng mến phục lân mẫn đối với thân bằng; lạy phương hạ là cốt để tỏ ḷng thương xót nô bộc; lạy phương thượng là cốt để tỏ ḷng ngưỡng mộ sa môn. Mỗi lần lạy là một lần niệm ân để nhắc nhủ ḿnh cư xử thế nào cho hợp lẽ.

Từ phép lạy Lục phương của Bà la môn có lẽ với dụng ư cầu tài cầu lợi, Phật đă phương tiện chuyển đổi ư nghĩa thành một phép tu mà không cải đổi mảy may h́nh thức, khiến tục lệ khỏi bị xáo trộn. Thật là phương tiện thiện xảo. Từ đó Thiện Sanh quy y theo Phật và trở nên người gương mẫu trong xă hội.

NGHỊCH CẢNH ĐẦU TIÊN CỦA PHẬT

Sự đời vốn vô thường. Có thịnh th́ có suy, có đầy th́ có vơi. Từ ngày Phật thành đạo và khởi chuyển pháp luân lần đầu tiên tại vườn Lộc Uyển, giáo pháp Ngài lan truyền với một tốc độ phi thường khắp miền Trung Ấn, từ Ma Kiệt Đà đến Kiều Tát La, nghĩa là khắp vùng trù phú của lưu vực sông Hằng. Đây cũng chính là chốn chôn nhau cắt rún của nền văn minh Ấn Độ có từ ngàn xưa, trước khi Phật ra đời. Đệ tử Phật, cả xuất gia lẫn tại gia, gồm đủ bốn giai cấp Bà la môn, Sát đế lỵ, Phệ Đà và Thủ Đà la. Tín đồ kể có hàng ức ngàn người, trên từ vua chúa quyền quư cao sang nhất đời như Tần Bà Sa La và Ba Tư Nặc, dưới phổ cập đến bần dân ty tiện như chàng hốt phân Ni Đề hay cô gái điếm Liên Hoa Sắc (sẽ nói trong mục Thánh Chúng).

Với một sức sống mănh liệt như nước nguồn trào tuôn, giáo pháp Phật cuốn phăng tất cả rác rưới của xă hội Ấn Độ hậu Phệ Đà mà nghiễm nhiên chiếm địa vị ưu thế, chi phối gần trọn hết mọi hoạt động tư tưởng của Ấn Độ thời bấy giờ. Ngoại trừ Kỳ Na giáo của giáo chủ Mahavira, tất cả ngoại giáo Ấn Độ đều bị đánh bại. Bi đát nhất là Bà la môn giáo, một tôn giáo đă từng chiếm địa vị độc tôn tuyệt đối ở Ấn độ trải qua hàng chục thế kỷ trước đó.

T́nh h́nh bắt đầu nguy kịch và nghẹt thở đối với họ là khi có vị đạo sĩ Ba la môn đầu tiên xé rào qua theo Phật giáo. Đạo sĩ ấy tên là Bà Tư Tra. Mưu gian hăm hại Phật manh nha nẩy sinh bắt đầu từ đấy.

Các lănh tụ Bà la môn trong thành Xá Vệ dùng tiền bạc, vải vóc mua chuộc một thiếu nữ tên là Chiến Già (Cinca), sắp đăït mưu kế cho cô ta hàng ngày theo gót chúng tín nữ đến nghe Phật thuyết pháp tại tịnh xá Kỳ Viên. Một hôm, sau khi nghe giảng đến chiều tối, Chiến Già cùng với chúng tín nữ trở về thành Xá Vệ, nhưng vừa về đến nhà lại thay đổi xiêm y cực kỳ rực rỡ rồi lén quay trở lại hướng Kỳ Viên, vào tá túc tại một tu viện ngoại đạo gần đấy. Sáng hôm sau chúng tín nữ trong thành Xá Vệ đến Kỳ Viên nghe Phật thuyết pháp th́ gặp Chiến Dà từ Kỳ Viên đi ra. Hỏi đi đâu sớm thế, th́ cô ả bảo hôm qua ngủ trong hương điện của Phật, giờ đây cần đi ra ngoài có việc.

Từ đó về sau, bụng cô ả cứ mỗi ngày mỗi thấy nhô to lên. Cách đó bảy tám tháng, một hôm Chiến Già đang cùng chúng tín nữ ngồi nghe Phật giảng dạy, bỗng vụt đứng dậy tiến tới trước mặt Phật mà nói rằng:

- "Phật có biện tài vô ngại, nói pháp rất hay, nhưng không làm được tích sự ǵ. Trách vụ người chồng là phải lo toan kiến lập một cái nhà riêng cho vợ ở cử, thế mà hẹn hoài vẫn chưa thấy ǵ cả. Nay vợ bụng mang dạ chửa như thế này mà nhà đẻ vẫn chưa có, thật là người bạc t́nh".

Thính chúng nghe nói rất đổi xôn xao kinh hoàng. Phật vẫn ngồi an nhiên b́nh thản nh́n Chiến Già mà nói rằng:

- "Này cô em! những lời cô em thổ lộ ra đó, thật hay giả, chỉ có cô em và ta biết mà thôi".

Chiến Già cũng b́nh thản trả lời:

- "Thật vậy, chỉ có đôi ta mới rơ thấu sự t́nh mà thôi".

Mọi người xô nhau đứng dậy. Giữa cuộc náo loạn, một cục gỗ lép từ bụng cô ả rơi xuống đất. Tất cả chú mục nh́n vào cô ả, thấy bụng cô ả lép xẹp. Mưu gian bị bại lộ, cô ả xấu hổ chạy trốn và Phật tiếp tục thuyết pháp như không có ǵ xảy ra.

Một lần khác, Bà la môn lại cho một cô gái tên là Tôn Đà Lỵ, cũng hằng ngày đến nghe Phật thuyết pháp, rồi thuê một số dũng phu vô lại ám sát cô ta. Chúng lợi dụng đêm tối, vác xác cô mai táng bên hông Kỳ Viên. Tôn Đà Lỵ là con một đạo sĩ Bà la môn cao cấp, bị cha hy sinh dùng làm lợi khí đấu tranh. Hôm sau, cha cô tŕnh nhà chức trách về sự mất tích bí mật ấy. Sau khi điều tra và phát giác tử thi, Bà la môn bèn tuyên truyền rằng tăng đoàn của Phật có kẻ dan díu bậy bạ với cô gái, nhưng rồi sợ việc làm bất chinh bị đổ bể, nên mới nhẫn tâm hạ sát để ém nhẹm. Việc này đồn tới tai vua Ba Tư Nặc. Nhà vua biết ngay là mưu gian, ráo riết cho điều tra, phanh phui ra sự thật, bắt được kẻ chủ mưu (chính cha cô ấy) và hung thủ, đem ra pháp trường ngoài thành trừng trị.

Lại một lần khác, Phật đến giáo hóa tại thành Câu Lỵ, thủ phủ của vua Thiện Giác. Gặp Phật đang mang b́nh bát đi khất thực, Thiện Giác nổi dóa, dùng lời thô bạo mạ lỵ Phật không tiếc lời:

- Ông c̣n dám vác mặt đến thành này khất thực nữa à? Ta sẽ hạ lệnh cho nhân dân trong thành không cung cấp cho ông một hột cơm. Ông không nghĩ đến quốc gia, không đoái hoài cha mẹ, không thương xót vợ con. Ông hăy mau mau ra khỏi địa phương của ta.

Trước những lời thóa mạ của vua Thiện Giác, Phật vẫn an nhiên tự tại và từ ḥa đáp lại:

- Yêu cầu ngài không nên nhục mạ tôi một cách sai lầm như thế. Tôi xuất gia học đạo không phải v́ không nghĩ đến quốc gia, không đoái hoài cha mẹ, không thương xót vợ con. Tôi lấy cả vũ trụ làm quốc gia, lấy tất cả chúng sanh làm cha mẹ, anh em, vợ con. Ngày nay tôi đă thành tựu chí nguyện ấy. Tôi đă thành Phật, nghĩa là đă ḥa đồng với vũ trụ thành một thể, đem từ bi bao trùm khắp tất cả, không phân biệt kẻ thân người sơ. Ngài là chủ thành Câu Ly; tôi là Phật của nhân gian. Ngài yêu thương dân chúng trong thành ngài thế nào th́ tôi cũng yêu thương tất cả chúng sanh của tôi như thế ấy. Ngài có dụng tâm của ngài; tôi có dụng tâm của tôi. Dụng tâm của ngài là ở nơi t́nh thương yêu riêng tư. Tôi cảm thông và cũng rất tán đồng dụng tâm ấy. Nhưng đối trước chân lư th́ dụng tâm ấy đành phải xả bỏ. Ngài hăy nghĩ kỹ th́ hẳn sẽ rơ v́ sao. Thành này không phải vĩnh viễn của ngài. Lương thực trong thành không phải sở hữu riêng của một người. Chỉ có một điều duy nhất mà ngài phải nhận là sở hữu riêng của ngài. Đó là hạnh nghiệp thiệc ác do chính ngài gây ra. Nhân dân, lương thực, có ngày ngài phải ly khai. Hạnh nghiệp thiện ác do ngài gây ra, sẽ luôn luôn theo sát gót chân ngài.

Vua Thiện Giác nói qua, Phật đáp lại, chẳng ai nghe ai. Sau đó bảy hôm, Thiện Giác Vương mắc phải bạo bệnh rồi chết.

1.- ĐỀ BÀ ĐẠT ĐA PHẢN NGHỊCH

Đệ tử xuất gia của Phật có nhiều hạng. Có hạng thánh giả như Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Đại Ca Diếp cầm đầu chúng Tỳ kheo hoặc Ma Ha Ba Xa Ba Đề cầm đầu chúng Tỳ kheo ni, đủ sức nhiếp phục hai chúng tại gia, bất cứ là quốc vương, đại thần, học giả và thường dân. Đối với hàng thánh giả ấy không ai là không mến phục. Nhưng trong số đệ tử xuất gia cũng có hạng người kém cỏi, bất tiếu. Bất tiếu nhất trong hạng sau là Đề Bà Đạt Đa, là con trưởng của Bạch Phạn Vương, anh ruột của A Nan, em con chú của Phật, cùng xuất gia trong số bảy vương tử (Đề Bà, An Nan, A Na Luật, Bà Sa, Bạt Đề, Nan Đà, La Hầu La) trong ngày Phật về thăm thành Ca Tỳ La lần đầu tiên. Đề Bà có dă tâm mưu đoạt tăng đoàn của Phật và thay Phật lănh đạo tăng đoàn ấy. Y thường quá ngôn lộng ngữ, bài xích Phật. Tuy nhiên, Phật vẫn một ḷng từ ái khuyên bảo, nhưng tánh nào tật ấy vẫn không bỏ.

Một hôm, Đề Bà yêu cầu Phật dạy cho y luyện phép thần thông, Phật bảo y nên luyện nhân cách cho hoàn bị đă, rồi sẽ dạy cho luyện thần thông sau. Y không bằng ḷng, bèn đến cầu học với Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên. Hai ngài này cũng không chịu dạy mà chỉ khuyên y nên quán sát khổ, vô thường, vô ngă. Từ đó, y khởi tâm âm mưu phá hoại giáo đoàn và hăm hại Phật.

Một hôm, Phật đang tọa thiền trong động Khâm bà la dạ xoa trên núi Kỳ Xà, ngoài thành Vương Xá, Đề Bà dùng tiền lung lạc một sốn thanh niên lực lưỡng, thuê họ đến ám sát Phật. Các thanh niên này vào động, thấy Phật bỗng nhiên ḷng sanh sợ hăi, nhắm mắt phủ phục trước mặt Phật rồi lấy dao dâng nạp và xin quy y.

Mấy hôm sau, Phật từ núi Kỳ Xà trở về thành Vương Xá, Đề Bà sai đệ tử của ḿnh tay dao tay gậy đón đánh Phật. Nhưng khi Phật đến gần, chúng không dám động thủ, Phật gạn hỏi bọn họ lư do v́ sao tập họp đông đảo, bọn họ đáp rằng được nghe Đềø Bà cho người ám sát Phật, nên đến đây để bảo vệ Phật. Phật cười bảo họ nên giải tán, v́ dao gậy không bảo vệ được sanh mạng của Phật mà chỉ có giới luật thanh tịnh mới bảo vệ nổi mà thôi.

Một lần khác, Phật và A Nan cùng đi dưới chân núi Kỳ Xà. Đề Bà ŕnh từ trên núi cao trông thấy bèn xô một tảng đá xuống, quyết hại cho được Phật. A Nan kinh hoàng chạy tránh nhưng Phật cứ điềm nhiên tiếp tục tản bộ như không có việc ǵ xảy ra. Tảng đá lớn rơi ngay bên cạnh Phật mà không hề hấn ǵ.

Lại một hôm, Phật và A Nan đang đi bộ, bỗng thấy Đề Bà dẫn đầu đệ tử của y xăm xăm tiến tới nói là để nghênh tiếp Phật. Phật bỏ tránh đi qua lối khác. A Nan ngạc nhiên hỏi, được Phật trả lời rằng, không phải ngài sợ Đề Bà, nhưng nên tránh y như tránh chó dữ cắn càn.

Bao nhiêu âm mưu hăm hại Phật của Đề Bà thảy đều thất bại. Y bèn nghĩ rằng, phải dựa vào thế lực chánh trị mới phá nổi Phật mà cướp lấy tăng đoàn. V́ vua Tần Bà Sa La là đệ tử rất trung thành của Phật, ngày nào nhà vua c̣n trị v́ th́ y chưa thi thố được mưu độc, y vụt nghĩ ra một kế đại gian ác, là kết giao thân mật với A XàThế (con vua Tần Bà Sa La) rồi xúi dục và sắp đặt cho A Xà Thế giết cha để cướp ngôi. A Xà Thế đối với Đề Bà tỏ ra rất mực cung kính, xây cất cho Đề Bà một tăng viện nguy nga trong vùng phụ cận thành Vương Xá. Hằng ngày, A Xà Thế cho xe chở mọi thứ vật thực đến cúng dường Đề Bà. Nhờ thế lực đó, Đề Bà mộ được một đội chúng lớn lao gồm năm trăm đệ tử, rồi khiến họ tôn ḿnh lên ngôi giáo chủ. A Xà Thế và Đề Bà trù tính với nhau rằng sau khi kế hoạch thành tựu, A Xà Thế thừa kế vua cha canh tân lại nền chánh trị nước Ma Kiệt Đà, c̣n Đề Bà th́ thừa kế Phật, đứng lên canh tân nền đạo giáo và thống lănh giáo đoàn của Phật.

Sau khi A Xà Thế lừa bắt được vua cha đem tống ngục giam đói, Đề Bà xúi A Xà Thế thả voi điên ra hại Phật trong khi Phật đang mang b́nh bát đi khất thực trong thành Vương Xá. Chúng tăng nh́n thấy voi điên từ xa xồng xộc chạy đến, thảy đều kinh hoàng, tán loạn chạy tránh. Riêng Phật vẫn điềm nhiên bất động. Khi voi điên vừa thấy Phật, nó liền dừng lại, quỳ gối xuống đất, Phật thọ pháp tam qui cho nó, vỗ về nó rồi tiếp tục hành tŕnh.

Sau khi A Xà Thế chính thức lên ngôi và biết chắc rằng Tần Bà Sa La đă chết đói trong ngục tối, Đề Bà dương dương tự đắc, trân tráo dẫn chúng đệ tử của y đến yết kiến Phật, yêu cầu Phật triệu tập tăng đoàn lại cho y tuyên cáo. Y nói Phật nay tuổi già sức yếu, cần phải bảo trọng thân thể, v́ vậy Phật nên thối ẩn, trách nhiệm lănh đạo tăng đoàn từ đây sẽ do y phụ trách. Phật từ ḥa đáp lại:

- Đề Bà lo âu cho ta, việc ấy rất phải đạo.Vậy sau khi ta thối ẩn, các cao đệ Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên và Đại Ca Diếp sẽ lần lượt thừa kế ta lănh đạo tăng đoàn, v́ chỉ có các vị này mới đủ sức. C̣n nhà ngươi nên đem tất cả không tâm ra mà tiếp tục học tập với các vị ấy.

Thất bại keo này, Đề Bà bày keo khác. Cùng với đệ tử thân tín là Câu Ca Lỵ, y đề xướng giáo pháp năm điều nhằm cải tạo toàn bộ sinh hoạt tăng đoàn:

a.- Tỳ kheo mặc áo may bằng giẻ rách vá lại.
b.- Tỳ kheo mỗi ngày ăn một bửa.
c.- Tỳ kheo không ăn mặn
d.- Tỳ kheo không tới nhà thí chủ thọ cúng.
e.- Tỳ kheo mùa hè ở ngoài trời, mùa đông về am tranh.

Có A Xà Thế làm hậu thuẩn với giáo pháp khổ hạnh do y đề ra, Đề Bà tin rằng phen này chắc chắn sẽ hạ được Phật mà thủ thắng. Y không hiểu rằng tinh túy của giáo pháp Phật nằm ở Trung đạo, xa ĺa hai cực đoan khổ hạnh và khoái lạc. Đói ăn khát uống là việc tự nhiên. Ăn ǵ cũng được , ở sao cũng được, miễn không chấp trước. Tinh thần Trung đạo thể hiện ngay nơi sự không chấp trước ấy, chớ không phải ở nơi h́nh thức cứng đờ khô chết.

Đa số đệ tử Phật đă thấm nhuần tinh thần Trung đạo, nên năm điều của Đề Bà khởi xướng chẳng ai thèm nghe. Đề Bà xoay lại hỏi em ruột ḿnh là A Nan, th́ bị A Nan thóa mạ không tiếc lời. Uất ức v́ bị chính em ruột cự tuyệt, y dẫn đệ tử bỏ đi. Từ đó mất tích luôn, có thuyết cho rằng y chết một cách thê thảm, nhưng không rơ chết như thế nào. Có thuyết cho rằng y bị đọa xuống địa ngục Vô gián v́ tội đại nghịch của y.

2.- A XÀ THẾ SÁM HỐI

A Xà Thế (Ajàtasatru) và Đề Bà Đạt Đa giao du thân mật với nhau đến thế, mà khi Đề Bà chết, A Xà Thế vẫn không tỏ ra bi ai. Rồi với ngày tháng trôi qua, mọi sự cũng lắng quên dần.

Một hôm, A Xà Thế nằm mộng thấy cha y hiện hồn về, đôi mắt đăm chiêu từ ái nh́n y. Không những hồn vua cha không tỏ ra mảy may oán hận mà lại c̣n như van nài năn nỉ y nên cải ác tùng thiện, sớm hối ngộ theo chánh đạo quang minh. Tỉnh dậy, A Xà Thế suy tư về giấc mộng, so sánh cảnh vừa thấy trong giấc chiêm bao và cảnh ḿnh tàn nhẫn giết cha, ḷng vô cùng bàng hoàng bức rứt khó chịu.

Một hôm khác, cùng ngồi ăn với mẹ là bà Vi Đề Hy (Vaidchi), đợi măi không thấy con trai đầu ḷng ngồi vào bàn ăn, A Xà Thế cho người đi t́m th́ được biết cậu đang chơi với chó và nhất định không chịu ăn, nếu không được phép đem chó vào ngồi bàn cùng ăn. Chiều con, A Xà Thế chấp nhận. Ăn xong, A Xà Thế than với mẹ rằng người ngồi ăn chung với chó trông thật là kỳ.

- Việc ấy có ǵ lạ! Vi Đề Hy nói. Nhà ngươi v́ thương con mà ngồi ăn với chó, chưa bằng cha nhà ngươi khi xưa v́ thương nhà ngươi mà hút mủ. Nhà ngươi nên biết lúc c̣n nhỏ, nhà ngươi đau lóng tay sưng vù. Đau lóng tay là một bệnh nhức nhối ác liệt lắm v́ cái nhọt nằm dưới móng cứng không cương mủ được. Suốt ngày đêm, nhà ngươi khóc lóc gào thét không chợp mắt. Cha nhà ngươi bế ngươi để lên đầu gối, dùng miệng mút tay nguơi để chuyền hơi ấm qua, khiến cho cái ung nhọt chóng cương mủ và lóng tay đở đau. Mút tay để ủ nóng nhu thế trong nhiều ngày, mủ mới chịu cương; rồi khi mủ chín, cha ngươi lại mút mủ ra. Nhờ đó nhà ngươi mới lành bệnh. Nên biết rằng bệnh đau lóng tay không nặng, nhưng hành hạ thân xác con bệnh chịu không nổi. Ai có đau lóng rồi mới biết nổi đau đớn ấy. Kể lại câu chuyện cũ để nhà ngươi biết ḷng cha ngươi xưa kia thương yêu ngươi đến mức nào! Chắc chắc c̣n hơn nhà ngươi ngày nay v́ thương con mà phải chấp nhận ngồi ăn chung với chó!

Nghe xong câu chuyện, A Xà Thế thấy ḷng ḿnh như có một tảng đá lớn ngàn cân đè lên buồng tim lá phổi. Sau đó ít lâu, A Xà Thế mắc phải bệnh ghẻ, lở lói đầy ḿnh, ngứa ngáy không ngủ được. Ông nghĩ rằng đây chắc là v́ nghiệp báo giết cha mà khiến phát sanh ra. Trong số đại thần, có nhóm Lục sư ngoại đạo như bọn ông Nguyệt Xưng t́m cách trấn tỉnh nhà vua rằng bệnh ấy do khí huyết sở sanh, chứ không dính dáng v́ đến nghiệp báo vớ vẫn. Nhưng mọi lời an ủi đều vô hiệu. A Xà Thế đau khổ v́ bệnh ghẻ th́ ít, mà đau khổ v́ hối hận th́ nhiều. Ông bèn cho gọi ngự y Kỳ Bà đến. Kỳ Bà một mặt lo chữa trị thân bệnh, một mặt khuyên nhà vua nên t́m Phật chữa trị tâm bệnh. Nhớ lại những sự cấu kết độc ác xằng bậy với Đề Bà khi xưa, ông ngần ngại không dám đến, sợ Phật cự tuyệt. Nhờ Kỳ Bà ra công thuyết phục ráo riết, A Xà Thế mới vững tâm chịu nghe theo, nhưng lại ngại rằng tội nghiệp ḿnh quá sâu dày, e Phật cũng không cứu nổi. Kỳ Bà lại ra công khuyến dụ, nói cho A Xà Thế biết chỉ có hạng xiển đề (hạng người không tin nhân quả, đă đoạn thiện căn) th́ quả t́nh Phật không cứu được. Nhà vua nay biết hối hận đến mức ấy th́ tức là không phải thuộc hạng xiển đề.

Do lời thuyết dụ của Kỳ Bà, A Xà Thế sau một thời gian suy tính hơn thiệt, đến xin yết kiến Phật:

- Bạch Phật, xin ngài soi xét tâm tôi. A Xà Thế nói.

- Tốt! Ta đợi đại vương từ lâu rồi.

A Xà Thế thất kinh, phủ phục dưới chân Phật, đem tất cả tội lỗi ḿnh ra trần t́nh, không sót mảy may và xin Phật từ bi cứu độ. Phật dạy:

- Trên thế gian này chỉ có hai hạng người đạt được hạnh phúc chân thật. Một là hạng người chuyên tu thiện nghiệp không tạo tội ác. Hai là hạng người tuy đă tạo tội ác, nhưng chí thành sám hối. Đă chí thành sám hối th́ không c̣n tạo tội mới nữa. Hai bên không khác ǵ nhau. Tội nghiệp không có thật thể. Nếu quả ḷng chí thành th́ đạt được không tâm, mà tâm đă không th́ tội cũng tiêu. Hiểu rơ tâm và tội vốn hư huyễn không thật, đó là sám hối chân thật. Từ nay, đại vương hăy từ bỏ phi pháp và chỉ nên lấy chánh pháp trị dân. Không nên thi hành chánh sách bạo ngược mà chỉ nên dùng đức hóa dân. Thực hiện chánh trị nhân ái, tiếng lành đồn xa, đức tốt nhuần thấm, nhân dân an lạc, trăm họ đề huề, đó là nguồn khoái lạc chân chánh của bậc thánh vương. Tiến thêm một bước nữa, nếu chịu khó tu học pháp môn trung đạo của ta, nhà vua c̣n có thể chứng được giải thoát.

Từ đấy, A Xà Thế quy y Phật, bệnh mỗi ngày thuyên giảm rồi lành hẳn. Ông trở nên vị đệ tử hộ pháp đắc lực không kém ǵ vua cha là Tần Bà Sa La hoặc vua Ba Tư Nặc. Và cũng từ đấy, ông luôn luôn nghe lời Phật khuyên răn trong việc trị nước an dân. Ông thương yêu Phật như người con hiếu thương yêu cha. Đêm Phật niết bàn, ông nằm mộng thấy mặt trời mặt trăng rơi rụng ngă nghiêng. Tỉnh giấc, ông nghĩ đến Phật và khóc rú lên rất thảm thiết. Linh tinh báo cho ông biết chắc Phật đă tịch. Hôm sau, ông tức tốc cho người đi ḍ la t́m kiếm. Sau khi Phật niết bàn, tám quốc vương đến Câu Thi Na tranh dành xá lợi; chính ông đứng ra phân xử điều giải và phân chia xá lợi làm tám phần cho tám nước đem về xây tháp phụng thờ. Lại cũng chính ông sắp đăït mọi việc ngoại hộ cho lần kiết tập kinh điển dầu tiên của ngài Ca Diếp, ba tháng sau khi Phật niết bàn.

3.- BI VẬN THÀNH CA TỲ LA

Theo giáo pháp Phật, về nhân sanh quan th́ không một chúng sanh nào trên thế gian này thoát khỏi bốn tướng luân hồi: sanh , già, bệnh, chết; về vũ trũ quan th́ không một vật nào trên thế gian này thoát khỏi bốn tướng tương tục: thành, trụ, hoại, không. Đó là định luật dĩ nhiên và bất di bất dịch.

Ca Tỳ La hưng thạnh từ ngày lập quốc đến đức Phật cũng đă quá dài lâu. Bi vận của Ca Tỳ La tất nhiên không thể tránh khỏi. Nguyên nhân khiến xảy ra tai họa chỉ nhỏ bằng cái mảy mà nảy thành cái nia. Đó là nguyên nhân gần. C̣n nguyên nhân xa th́ ngoài túc trái tiền khiên ra, tưởng khó có cách nào khác hơn đủ để giải thích một cách công bằng và hợp lư.

Nguyên từ trước khi vua Ba Tư Nặc chưa quy y Phật, nhà vua đă cho sứ giả qua Ca Tỳ La cầu hôn với ḍng họ Thích Ca. Các thân vương của ḍng họ này tự cao tự đại cho rằng ḍng họ ḿnh là cao quư nhất đời, không nên hạ ḿnh kết hôn với vua nước Kiều Tát La. Tuy nói huênh hoang như thế, nhưng họ lại sợ uy thế của vua Ba Tư Nặc, v́ Kiều Tát La bấy giờ là một cường quốc như Ma Kiệt Đà trong vùng châu thổ sông Hằng. Do đó, ḍng họ Thích Ca mới dùng một nữ tỳ nô lệ hầu hạ trong cung là Mạt Lỵ (Malika), tráo thành vương nữ đem gả cho Ba Tư Nặc. Mạt Lỵ tuy là gái nô lệ, nhưng tư chất rất thông minh mà dáng mạo lại cực kỳ xinh đẹp, nên được vua Ba Tư Nặc sủng ái, phong làm đệ nhất phu nhân.

Mạt Lỵ phu nhân sanh con đầu ḷng là Tỳ Lưu Ly (Virùdhaka), về sau mệnh danh là Ác Sanh Vương. Năm Tỳ Lưu Ly lên tám, vua cha cho sang quê ngoại để luyện tập bắn cung, v́ Ca Tỳ La vốn nổi tiếng về môn xạ thuật.

Bấy giờ, trong thành Ca Tỳ La mới kiến thiết xong một đại giảng đường nguy nga dành để đón tiếp Phật mỗi khi Phật về thuyết pháp. Ḍng họ Thích Ca cho đây là chốn thiêng liêng, cấm không cho kẻ ty tiện bước vào. Không dè Tỳ Lưu Ly nhân thả bộ rong chơi trong cung, lạc vào chốn cấm địa ấy, bị các thân vương bắt gặp, xỉ mạ không tiếc lời, bảo rằng con của gái nô lệ Mạt Lỵ đă làm ô uế thánh địa. Họ đuổi Tỳ Lưu Ly ra và lập tức truyền lệnh cho gia nhân cấp tốc đến bới đất cũ trong giảng đường lên rồi chở đất mới về thay thế.

Tỳ Lưu Ly nộ khí xung thiêng, bèn phát lời thề độc rằng: "Khi nào lên ngôi vua, ta thề quyết tiêu diệt sạch ḍng Thích Ca mới hả giận".

Về sau, khi trở về Xá Vệ, Tỳ Lưu Ly ngày đêm mưu tính việc rửa hận. Một hôm, nhân vua Ba Tư Nặc cùng Mạt Lỵ phu nhân xuất thành tuần thú, Tỳ Lưu Ly cùng nghịch thần Ca Lê Da Na tập họp quân đội lại, chặt đầu thị vệ của vua cha, đoạt lấy vương miện và bảo kiếm. Nghe tin, Ba Tư Nặc hết sức kinh hoàng, Mạt Lỵ khuyên nhà vua nên tạm lánh nạn lưu vong bên Ca Tỳ La, chờ dịp khôi phục. Nhưng không bao lâu, ông chết tại bên ấy thọ tám mươi tuổi.

Tỳ Lưu Ly nghe tin vua cha băng hà, hạ lệnh cô lập thái tử Kỳ Đà, rồi tự tuyên bố thừa kế vương vị. Bi vận Ca Tỳ La bắt đầu.

Một hôm nhân đại triều, Tỳ Lưu Ly truyền hỏi bá quan:

- Nếu kẻ nào xỉ nhục đấng quốc vương tôn quư của ḿnh, khinh thị đấng quốc vương ấy là con ḍng hạ tiện, tội ấy các khanh nghĩ nên xử trị như thế nào?

Muôn miệng đáp rằng tội ấy đáng tru di

- Ḍng họ Thích Ca tự cao tự đại, Tỳ Lưu Ly nói tiếp. Họ cho rằng ta là con của một gái nô lệ, vậy nay phải hưng binh tru diệt họ.

Ba lần xuất quân, ba lần Tỳ Lưu Ly gặp Phật cản đường t́m cách ngăn trở. Nhưng đến lần thứ tư, biết rằng không ngăn đón được nữa v́ nghiệp nhân quá khứ của ḍng họ Thích Ca quá nặng, Phật xót xa báo trước cho A Nan hay rằng trong bảy ngày nữa th́ ḍng họ Thích Ca sẽ tuyệt diệt. Tự ḿnh tạo nghiệp dữ, không cách ǵ cứu gỡ nổi.

Khi Tỳ Lưu Ly vây hăm thành Ca Tỳ La, nhân dân trong thành bít kín cửa lại và bắn tên ra như mưa. Trong thành có một dũng sĩ mười lăm tuổi tên là Xa Ma, y là một tay xạ thủ cừ khôi bách phát bách trúng, khiến địch quân bên ngoài phải chạy tán loạn. Ngay cả Tỳ Lưu Ly cũng phải chui xuống hầm núp. Nhưng v́ trong ḍng họ Thích Ca có người phê b́nh Xa Ma, cho rằng y chỉ là một tên dũng phu nên y tức giận đào ngũ t́m đường hầm trốn ra ngoài thành. Tỳ Lưu Ly tiếp tục công hăm thành rất gấp và cuối cùng hạ được. Sai khi vào thành, y hạ lệnh bắt lính giữ thành gồm năm trăm người đem giết hết. C̣n nhân dân trong thành ước chừng ba vạn người kể cả già trẻ lớn bé, y bắt chôn chân xuống đất để cho voi dữ chạy qua chà nát. Ma Ha Na Ma nghe tin này lấy làm kinh hoàng đau xót, bèn xin với Tỳ Lưu Ly cho ông và nhân dân được chết toàn thây. Tỳ Lưu Ly mới đổi lệnh giết bằng voi chà ra lệnh giết bằng trầm nịch. Thế là cả thành bị lùa xuống sông cho chết đuối. Tỳ Lưu Ly lại hạ lệnh vớt xác Ma Ha Na Ma lên, chặt đầu treo lên gốc cây.

Sau khi tiêu diệt ḍng họ Thích Ca và sát nhập thành Ca Tỳ La vào lănh thổ Kiều Tát La, Tỳ Lưu Ly cho thi hành một chánh sách vô cùng bạo ngược và giết luôn anh là thái tử Kỳ Đà. V́ vậy, đời mới gọi ông là Ác Sanh Vương. Không bao lâu, cung thành Xá Vệ bị một trận hỏa hoạn khủng khiếp, Tỳ Lưu Ly và tất cả vợ con đều bị chết cháy trong trận hỏa hoạn này.

Nước Kiều Tát La dần dần suy yếu, khiến A Xà Thế sau khi quy y Phật, cất quân sang đánh, chiếm được Kiều Tát La, rồi sát nhập Kiều Tát La và Ca Tỳ La vào bản đồ nước Ma Kiệt Đà.

PHẬT GIÁO HÓA TẠI HAI NƯỚC VIỆT KỲ VÀ TỲ XÁ LY

Việt Kỳ và Tỳ Xá Ly là hai nước ở bên sông Hằng, về phía Bắc nước Ma Kiệt Đà.

Về già, Phật ít ở Kỳ Xà Quật, ngài thường đi du hóa, hoăïc ở bên này sông Hằng là nước Việt Kỳ, hoặc sang bên kia sông là nước Tỳ Xá Ly. Phật và chúng đệ tử chia nhau đi khắp thôn xóm, vượt qua khắp các thị trấn. Trung tâm hoằng hóa hoặc là thành Ba liên Phất (Pàtaliputra), hoặc là thành Tỳ Xá Ly (Vaisali).

Một hôm, lúc Phật đang trú đóng tại thành Ba liên Phất, A Xà Thế cho đại th?n là Vũ Xá đến yết kiến. Lư do nêu lên bên ngoài là đến thỉnh an Phật, nhưng lư do thầm kín bên trong là điều tra t́nh h́nh nước Việt Kỳ. A Xà Thế sau khi chiếm được Kiều Tát La, muốn thôn tính luôn các vương quốc khác, bắt đầu là Việt Kỳ. Phật soi biết thâm ư ấy bèn giả bộ hỏi ư kiến A Nan về t́nh h́nh Việt Kỳ trước mặt Vũ Xá. A Nan bạch Phật rằng hiện tại nhân dân Việt Kỳ trên từ vua quan xuống đến thứ dân, bất luận gái trai già trẻ, đều có tinh thần cầu học, đời sống ấm no, an cư lạc nghiệp, trên dưới một ḷng đoàn kết, khí thế rất mạnh, ví phỏng nước ngoài có kẻ ḍm ngó muốn xâm lấn, tưởng cũng không làm ǵ được.

Ư Phật bày ra cuộc đàm đạo nầy, cốt để gián tiếp nói với Vũ Xá về bảo lại A Xà Thế không nên dấy động can qua vô ích.

Sau khi việc bố giáo tại thành Việt kỳ đă thành tựu, Phật và chúng đệ tử vượt sông Hằng, tiến lên hướng Bắc, đến triển khai giáo pháp tại thành Tỳ Xá Ly. Trong thành này có một kỹ nữ tên là Am Ma La (Ambapala) rất đẹp mà cũng lại rất giàu. Nghe Phật sắp đến, Am Ma La thắng kiệu hoa, trang sức lộng lẫy, dẫn một đoàn thị nữ cũng xinh đẹp như y, đến đón Phật và chúng tăng. Phật vốn đă nghe danh Am Ma La từ lâu, ngài rất e ngại sức công phá của sắc đẹp, căn dặn chúng tăng trong khi tiếp xúc phải luôn luôn cảnh giác, đem công phu nội t?nh quán sát chân lư vô thường, khổ, không, vô ngă, để khỏi bị sa đọa.

Am Ma La ỷ vào sắc đẹp của ḿnh và chúng thị nữ, khi mới gặp Phật, có vẻ dương dương tự đắc, nhưng từ dung dịu dàng của ngài đă chinh phục nàng một cách dễ dàng, khiến nàng sụp lạy và bỏ hết niệm thế gian. Nàng xin quy y và trở nên đệ tử thuần thành của Phật. Tại Tỳ Xá Ly, ngoài Am Ma La c̣n có một đệ tử thứ hai nữa cũng vô cùng thuần thành. Đó là trưởng giả Sư Tử, người cầu đầu bộ tộc Ly Xa. Bộ tộc này và Am Ma La thường tranh nhau cái vinh hạnh được rước Phật và chúng tăng về nhà thọ cúng. Cả hai cùng lo chu cấp Phật và chúng tăng không thiếu một món cần thiết nào.

Trước khi Phật rời Tỳ Xá Ly, Am Ma La phát nguyện hiến cúng một hoa viên rộng răi đẹp đẻ. Phật cho chúng tăng lưu lại đây tiếp tục thuyết pháp độ sanh, riêng Phật và A Nan rời Tỳ Xá Ly tiến lên hướng Bắc. Bấy giờ Phật gần tám mươi tuổi.

ĐỆ TỬ CUỐI CÙNG VÀ LỜI GIÁO HUẤN CUỐI CÙNG

Trên đường tiến lên hướng Bắc, một hôm Phật và An Nan dừng chân tại nhà ông Thuần Đà (Cunda) làm nghề thợ rèn, ở bên mép rừng gần thành Câu thi Na (Kusinagara), cách Patna (thủ phủ tiểu bang Bihar ngày nay) một trăm tám mươi dậm về hướng bắc. Sau khi tiếp thụ giáo pháp và được Phật cho quy y, Thuần Đà cúng dường Phật một bát cháo nấm chiên đàn nhĩ. Kinh sách Tiểu thừa nói rằng Thuần Đà cúng Phật và A Nan một bửa cơm với thịt heo rừng khô. Ăn xong, đêm ấy Phật cảm thấy trong người khó chịu, v́ tuổi ngày đă già mà thức ăn lại khó tiêu.

Mặc dù bất an, sáng hôm sau Phật dơng mănh lên đường tiếp tục cuộc hành hóa. Đến rừng Sa La song thọ (Sala), Phật bảo A Nan giăng vơng móc giữa hai cây Sa la cho Phật nằm nghỉ. Phật nằm gối đầu về hướng bắc, xây mặt về hướng tây.

Bấy giờ, A Nan thấy từ thân Phật tỏa ra ánh hào quang rực rỡ. Hỏi th́ được Phật cho biết, trong đời ngài có hai lần xảy ra hiện tượng kỳ lạ ấy, một là lúc Phật thành đạo và một là lúc Phật sắp nhập Niết bàn. A Nan nghe nói ̣a lên khóc, Phật an ủi và khuyên bảo A Nan không nên quyến luyến h́nh hài, v́ hữu h́nh hữu hoại là lẽ đương nhiên.

A Nan quỳ xuống hỏi Phật:

- Sau khi Phật niết bàn, chúng đệ tử lấy ai làm thầy? Nương tựa vào đâu? Làm sao điều phục kẻ dữ? Kiết tập kinh điển như thế nào để khiến người đời tin theo?

Phật dạy rằng:

- Hăy lấy Ba la đề mộc xoa (giới) làm thầy.

- Hăy nương tựa vào Tứ niệm xứ (thân bất tịnh, thọ thị khổ, tâm vô thường, pháp vô ngă).

- Hăy dùng phương pháp mặc tẩn (làm lơ đừng giao thiệp căi vả) dể điều phục kẻ dữ.

- Hăy bắt đầu bằng "Như thị ngă văn" (tôi nghe như vầy) mà kiết tập mọi kinh điển.

Này A Nan! sau khi Phật niết bàn, các Tỳ kheo hăy nương vào ánh sáng chánh pháp và nương vào ánh sáng của chính ḿnh mà đi (dĩ chánh pháp vi quang, dĩ tự kỷ vi quang). C̣n nếu Tỳ kheo nào thật t́nh thương nhớ Phật th́ thân phải thường hành từ bi, miệng phải thường nói từ bi, ư phải thường nghĩ từ bi. Đó là cách tưởng niệm Phật chân chánh duy nhất...

Bấy giờ có một đạo sĩ Bà la môn, tuổi đă trên trăm, học vấn rất uyên bác, tên là Tu Bạt Đà La (Subhadra) tu gần đấy, được nghe Phật sắp nhập niết bàn, đến xin Phật quy y, Phật chấp nhận. Đây là vị đệ tử cuối cùng.

Phật bảo Tu Bạt Đà La:

- Này Tu Bạt Đà La! Chân lư được nhận diện do ba pháp ấn mà các ngoại đạo không hề biết. Ba pháp ấn ấy là: tâm vô thường, pháp vô ngă, niết bàn tịch tịnh. V́ không thấu rơ ba pháp ấn ấy, nên họ không nhận thức được căn bản các pháp, họ không tu học đạo Bát chánh là chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Họ không phải là kẻ chân chánh tu hành, do đó họ không bao giờ đạt được tự tại và giải thoát.

Sau khi được Phật giảng giải cho nghe giáo pháp giác ngộ và giải thoát. Tu Bạt Đà La liền chứng được đạo quả A La Hán.

PHẬT NIẾT BÀN

Nói xong bài thuyết pháp cuối cùng cho người đệ tử cuối cùng, Phật mĩm cười vui vẽ trút bỏ xác phàm. Bây giờ ngài đúng tám mươi tuổi. Theo tài liệu khảo chứng Tây phương, năm ấy là năm 483 trước Tây lịch. Theo Chúng Thánh điểm kư th́ năm ấy là năm 485 trước Tây lịch. Nhưng theo công nguyên của hội Phật giáo thế giới hiện đang áp dụng chung cho mọi nước Phật giáo, th́ năm ấy là năm 544 trước Tây lịch. Chỗ ngài nhập diệt là rừng Sa La song thọ gần thành Câu Thi Na, cách thủ đô Patna của tiểu bang Bihar là180 dậm Anh (1609 x 180) tức phỏng 300 cây số về hướng bắc.

Sau khi Phật thị tịch, các trai tráng trong cùng thuộc bộ tộc Mạt La (Malla) chạy đến phụ lực với A Nan, lo tắm rửa cho Phật, tẩm liệm và làm lễ trà tỳ.

Tương truyền rằng, các đệ tử bấy giờ đang du hóa ở phương xa, nghe tin Phật niết bàn đều vội vă vân tập đông đủ. Ngài Đại Ca Diếp thấy áo quan Phật, khóc lóc thảm thiết, nguyện được trông thấy bàn chân Phật một lần chót. Đang chí thành cầu nguyện th́ Phật để ḷi một chân ra khỏi áo quan cho thấy.

Sau lễ trà tỳ, xá lợi Phật thuộc về tay bôï tộc Mạt La. Quốc vương tám nước trong vùng lưu vực sông Hằng nghe tin, liền cử đại binh đến Câu Thi Na để quyết tranh dành lại xá lợi. Vua A XÀ Thế nước Ma Kiệt Đà (bấy giờ mạnh nhất) đứng ra điều giải, bèn phân chia xá lợi thành tám phần, mỗi quốc vương lănh một phần mang về nước xây tháp phụng thờ.

Phật nhập diệt được ba tháng th́ ngài Đại Ca Diếp (Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên đă thị tịch trước Phật) triệu tập chúng tăng đến động Kỳ Xà Quật trên núi Linh Thứu, mở cuộc kiết tập kinh điển lần đầu tiên. Trong đại hội này chỉ có thánh chúng (1250 người) mới được tham dự. Ngài Đại Ca Diếp chủ tọa, ngài A Nan tụng kinh, ngài Ưu Ba Ly tụng luật cho toàn thể thánh chúng nghe. Lần kiết tập này chỉ mới có hai tạng là tạng Kinh (A Hàm, Pháp Cú v.v...), c̣n tạng Luật th́ chỉ có một quyển, ấy là quyển Bát Thập Tụng Luật (bộ luật đọc 80 lần). Ngoại hộ đắc lực cho cuộc kiết tập này là vua A Xà Thế.


Ghi chú:

[1] Phê b́nh bài giảng này, các tư tưởng gia Đông Tây kim cổ đều cho đây là tinh túy của Phật giáo, là đóa hoa thơm của nhân loại, lâu lâu mới thấy nở một lần. Bảo đây là tinh túy, v́ toàn bộ hệ thống giáo triết của nền tư tưởng Phật giáo đều bắt rễ, nẩy mầm, đâm chồi, trổ hoa, kết trái trên Bốn Thánh đế này.

Với Bốn Thánh đế và Năm đệ tử đầu tiên, Phật giáo từ đây đă viết được trang sử đầu tiên của chính ḿnh.

[2] Kosala này là Kosala ở vùng trung châu sông Hằng, nơi về sau Bồ tát Long Thọ đặt cứ địa xiển dương Đại thừa, khác với Kosala ở Nam Ấn và Bắc Ấn.

 

[03]

THÁNH CHÚNG

Trong suốt bốn mươi chín năm giáo hóa, từ thành đạo cho đến niết bàn, Phật quy tụ xung quanh hào quang của ngài một số đệ tử, cả xuất gia lẫn tại gia nhiều không kể xiết. Riêng chúng xuất gia cũng đă lên đến con số kinh khủng rồi. Trong số nầy, những bậc xuất sắc ưu tú, chứng được thánh quả A La Hán, gồm có 1255 vị mà kinh điển thường ghi con số tṛn là 1250. Đặc biệt nhất có mười vị mệnh danh là Thập Đại đệ tử. Gọi là Đại v́ những vị trong số mười người này đều có sở trường riêng, sở chứng riêng và đạo hạnh riêng. Mười vị đại đệ tử ấy gọi là Thánh chúng của Phật, mà giáo điển Đại thừa liệt kê như sau:

1.- Xá Lợi Phất, Trí tuệ số một.
2.- Mục Kiền Liên, Thần thông số một.
3.- Phú Lâu Na, Thuyết pháp số một.
4.- Tu Bồ Đề, Giải không số một.
5.- Ca Chiên Diên, Luận nghị số một.
6.- Đại Ca Diếp, Đầu đà số một.
7.- A Na Luật, Thiên nhăn số một.
8.- Ưu Ba Ly, Tŕ giới số một.
9.- A Nan Đà, Đa văn số một.
10.- La Hầu La, Mật hạnh số một.

1.- XÁ LỢI PHẤT (Sàriputra), Trí Tuệ số một

Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên là hai đệ tử cao cấp nhất của Phật. Cả hai vốn là đôi bạn thâm giao từ ngày c̣n trẻ. Bấy giờ, hai người cùng ở trong môn phái San Xa Dạ Tỳ La Lê Tử, một trong sáu nhóm Lục sư ngoại đạo. Xá Lợi Phất từng nổi tiếng về biện tài vô ngại, c̣n Mục Kiền Liên nổi tiếng về năng lực thần thông. Mỗi ngài đều có dưới gối một trăm đồ chúng. Cả hai cùng ước hẹn với nhau rằng hể ai đắc đạo trước th́ phải thông báo ngay cho người kia biết để cùng theo chung một đường.

Một hôm Xá Lợi Phất gặp Mă Thắng, tức A Xả Bà Thệ, một trong năm Tỳ kheo đầu tiên, đang đi khất thực trong thành Vương Xá. Thấy phong độ uy nghiêm tự tại của Mă Thắng, Xá Lợi Phất lân la đến hỏi, được vị này cho biết ông đang theo Phật học đạo. Hỏi về giáo lư pháp Phật th́ được giảng cho nghe về lư duyên sanh của các pháp, rằng các pháp do nhân duyên mà có sanh rồi cũng do nhân duyên mà có diệt, rằng tinh túy của giáo pháp này tóm gọn trong một bài kệ là:

Chư pháp tùng duyên sanh
Diệc phục tùng duyên diệt
Ngă Phật đại sa môn
Thường tác như thị thuyết.

(Các pháp do duyên sanh
Lại cũng do duyên diệt
Thầy tôi là đức Phật
Thường dạy tôi như thế)

Nghe xong đạo lư duyên sanh, Xá Lợi Phất như bừng tỉnh, rồi xin đi theo Mă Thắng về yết kiến Phật. Được Phật khai thị rơ thêm về các đạo lư vô ngă, niết bàn v.v... Xá Lợi Phất ước hẹn với Phật xin trở về đưa Mục Kiền Liên đến, rồi cả hai cùng quy y Phật. Cùng theo về với hai người có thêm hai trăm đồ chúng. Sự trở về này đă tăng thêm uy thế lớn lao cho Phật, v́ hai người nguyên là hai lănh tụ tôn giáo vốn đă có nhiều uy tín trong giới đạo học thời bấy giờ.

Riêng về Xá Lợi Phất, ngài là cháu gọi Câu Hy La tức Trường trảo phạn chí bằng cậu ruột. Ông này cũng là một lănh tụ ngoại đạo tên tuổi và có tài biện luận. Sau khi thấy cháu theo Phật, ông rất đổi ngạc nhiên, t́m đến hỏi lư do, được Xá Lợi Phất khai thị, rồi cũng xin theo luôn.

Tương truyền mẹ ngài Xá Lợi Phất, bà Xá Lợi (Sàri), chị ruột Câu Hy La, cũng là một người đàn bà đặc biệt. Bà rất thông minh, biện tài c̣n giỏi hơn em và chỉ thua con mà thôi. Thân phụ ngài tên là Ưu Bà Đề Xá hay Ưu Ba Thất Sa (Upatisya). Tên ấy cũng được dùng để gọi ngài. Nhưng phong tục Ấn Dộ bấy giờ có thói quen gọi con bằng tên mẹ. Như Sàriputra, phiên âm Xá Lợi Phất Đa La, hay gọi tắt Xá Lợi Phật, có nghĩa là: con bà Xá Lợi (Sàri: bà Xá Lợi; putra: con). V́ vậy Xà Lợi Phất, Tàu c̣n gọi là Xá Lợi Tử.

Sau khi theo gót Phật, suốt trên bốn mươi năm, Xá Lợi Phất mặc dù là bậc trí tuệ kỳ vỹ, nhưng đối với Phật vẫn luôn luôn bách y bách thuận. Ngài chưa bao giờ phạm một lỗi lầm nhỏ nào khiến Phật phiền ḷng. Ngài thật xứng đáng là bậc trưởng lăo đứng đầu hàng Thánh chúng. Trong thời kỳ kiến thiết tịnh xá Kỳ Viên, ngài được Phật ủy thác trông coi và lo liệu. Chính ngài là người đầu tiên đem chánh pháp gieo rắc tại Xá Vệ và đưa ngoại đạo về với Phật, trước khi Phật chưa quang lâm đến. Lại cũng chính ngài là người được Phật đăïc biệt ủy thác giáo hóa La Hầu La.

Sự tích ghi chép rằng, một hôm La Hầu La đi khất thực về, gương mặt có vẻ không vui. Phật kêu lên gạn hỏi th́ La Hầu La phàn nàn rằng trong đoàn khất thực của ḿnh chỉ có trưởng lăo Xá Lợi Phất và các Tỳ kheo lớn tuổi mới được tín thí cúng dường vật thực béo bổ. Kỳ dư hạng sa môn như La Hầu La th́ chỉ được tặng cho một tư xíu xác mè ép và rau đồng trộn với cơm; ăn uống như thế th́ làm sao có đủ sức khỏe để tu hành. Phật rầy La Hầu La không nên có niệm đố kỵ, dạy La Hầu La lui, rồi cho mời Xá Lợi Phất đến bảo rằng:

- Hôm nay ông ăn phải thức ăn bất tịnh, ông có biết không?

Xá Lợi Phất giật ḿnh, v́ chính hôm ấy sau khi ăn xong th́ đồ ăn ẩu ra hết. Ngài ngạc nhiên không hiểu v́ sao Phật lại biết được việc ấy. Riêng ngài cũng tự xét chưa bao giờ làm trái hay thi hành lệch lạc luật khất thực của Phật.

Nhân cơ hội này, Phật chế ra pháp Lục ḥa kỉnh. Pháp này gồm có sáu điểm cơ bản quan trọng quy định nguyên tắc sanh hoạt trong nội bộ của chúng tăng:

a.- Thân ḥa đồng trú ( cùng ở chung với nhau một chỗ).
b.- Khẩu ḥa vô tránh (không tranh căi nhau).
c.- Ư ḥa đồng duyệt (thông cảm cởi mở với nhau).
d.- Lợi ḥa đồng quân ( chia đều lợi lộc để chung hưởng)
e.- Giới ḥa đồng tu (cùng tu theo giới luật như nhau).
f.- Kiến ḥa đồng giải (san sẻ kiến giải với nhau).

Sáu điểm cơ bản này quyết định sanh mạng của giáo đoàn. V́ vậy nghe xong, Xá Lợi Phất hoan hỷ tín thọ và áp dụng ngay.

Một hôm, tại tịnh xá Kỳ Viên, sau ba tháng hạ an cư, Xá Lợi Phất từ giả Phật để lên đường đi bố giáo. Ngài vừa ra khỏi cổng th́ một Tỳ kheo lên đầu cáo với Phật rằng Xá Lợi Phất vô cớ nhục mạ y rồi nhân cơn giận dữ, thác cớ bố giáo để bỏ đi, chớ không có ư đi bố giáo thật sự. Phật cho gọi Xá Lợi Phất lui. Sau khi được Phật cho biết lư do gọi về, Xá Lợi Phất trầm tỉnh bạch rằng:

- Bạch Phật! Từ ngày theo gót Phật học đạo, đến nay tuổi đă gần tám mươi, để tử chưa hề sát hại sanh mạng, chưa hề nói dối, ngày ngày chỉ chăm lo sám hối tội cũ. Nhờ hồng ân Phật, suốt thời gian dài đăng đẳng trên bốn mươi năm, đệ tử rất sung sướng được thấy tâm ḿnh trong lặng như nước biếc. V́ vậy, đệ tử chưa từng biết khinh thị ai, nói chi đến việc lăng nhục!

Bạch Phật! Đất bùn là biểu trưng cho nhẫn nhục. Tất cả những ǵ bất tịnh nhất trên thế gian này như máu mủ, đờm giải, phẩn nước tiểu v.v... đất bùn đều lănh thọ được hết. Đệ tử có thể xác quyết với Phật rằng đệ tử muốn làm đất bùn và nguyện không làm trái ư bất cứ một ai. Ḍng nước không hề có niệm yêu ghét và trên thế gian này bất cứ một vật ǵ nhơ nhớp cũng nhờ nước mà tẩy sạch. Đệ tử nguyện làm ḍng nước gội tẩy ô uế thế gian. Cái chổi không hề có niệm phân biệt, không chọn tốt xấu trước khi quét phủi. Đệ tử nguyện làm cái chổi quét sạch bụi trần cho chúng sanh. Từ khi lănh thọ giáo pháp Phật, đệ tử luôn luôn an trú trong chánh niệm, chưa h? biết phân biệt là ǵ, khinh thị là ǵ. Nếu quả thật đệ tử có lỗi mà vị Tỳ kheo nào đó thấy được, xin vị ấy từ mẫn chỉ bảo, đệ tử xin hướng đến vị ấy thành khẩn sám hối.

Phật cho gọi vị Tỳ kheo đầu cáo ra đối chứng. Vị này hổ thẹn v́ đă nói dối, xin Phật và Xá Lợi Phất thứ dung. Đáp lại, Xá Lợi Phất không những không tỏ ư giận dỗi, mà c̣n từ ái an ủi khuyên răn.

Một hôm khác, nhân Xá Lợi Phất đi bố giáo về tối , pḥng ở của ngài bị nhóm Lục Quần Tỳ kheo chiếm ngủ. Xá Lợi Phất lẵng lặng ra ngoài trời, ngủ dưới gốc cây. Sáng ngày, Phật biết chuyện này cho triệu tập đại chúng lại rầy la. Lục Quần Tỳ kheo căi bướng rằng Xá Lợi Phất không phải Bà la môn, cũng chẳng phải Sát đế lỵ th́ không có quyền dành riêng chỗ ngủ. (Lục Quần Tỳ kheo gồm sáu người lếu láo nhất trong số đệ tử Phật, thường hay toa rập nhau quấy rối làm những điều ngỗ ngáo). Phật dạy rằng trong hàng đệ tử của ngài, sinh hoạt tuy b́nh đẳng, nhưng đối với những bậc niên xỉ và pháp lạp cao, hết thảy Tỳ kheo khác có bổn phận cung kính cúng dường, nhường nhịn nơi ăn chốn ở tốt nhất, nước uống thức ăn tốt nhất. Xá Lợi Phất rất cảm động về ḷng ưu ái của Phật đối với ḿnh.

Lại một hôm, sau khi được hung tin người lăo hữu Mục Kiền Liên bị bọn Lơa h́nh ngoại đạo ám hại trong khi đang đi bố giáo tại thành Thất La Phiệt (tức Xá Vệ). Bấy giờ, đa số tăng chúng đang trú đóng tại Tỳ Xá Ly. Chỉ có Phật, Xá Lợi Phất và một ít tỳ kheo hầu hạ Phật ở lại Vương Xá. Nghe tin chẳng lành, Xá Lợi Phất ngất đi một hồi lâu, ngài xót xa thương cảm bạn vô hạn, Phật phải dỗ dành an ủi mấy ngày liền. Sau đó, Phật triệu tập tăng chúng lại, báo cho tất cả biết hung tin và đồng thời cũng cho hay rằng trong ba tháng nữa, chính Phật cũng sẽ tấn nhập Niết bàn.

Nhận tiếp hai tin chẳng lành, bạn chết và thầy sắp ra đi, Xá Lợi Phất cảm thấy cô đơn đau xót, ngài xin Phật cho phép về quê thăm mẹ già tuổi đă trên trăm, tại thôn Ca La Tư Noa Ca. Ngài dắt thêm một sa di tên Quân Đầu. Về tới nhà ngài cho triệu tập dân cư trong vùng lại, cùng họ hàn huyên ấm lạnh, rồi đem giáo pháp Phật giảng giải cho mọi người cùng nghe, khuyên bảo họ nên theo gương từ bi nhẫn nhục của Phật mà sanh hoạt. Sau khi vui vẻ từ giả mẹ già, bà con lối xóm, ngài nhập đại định và thị tịch luôn. Theo gương các cao đệ của Phật trong quá khứ, ngài không muốn chứng kiến cảnh Phật nhập niết bàn.

Linh cốt của Xá Lợi Phất được Quân Đầu mang về tŕnh Phật. Phập tập họp chúng Tỳ kheo lại, nh́n vào xá lợi của vị cao đệ trưởng lăo mà bảo rằng:

"Linh cốt này trước khi c̣n là Đại trí Xá Lợi Phất, đă từng v́ chúng sanh thuyết pháp bố giáo khắp nơi. Trí tuệ của bậc đại trí này rộng lớn vô biên, ngoài Phật ra không ai sánh kịp. Nhờ trí huệ ấy, bậc đại trí này đă chứng ngộ pháp tánh, thiểu dục tri túc, dơng mănh tinh thấn, thường tu thiền định, v́ người giáo hóa, không có ngă chấp, biện tài vô ngại nhưng không ham tranh căi, xá lánh người dữ, hàng phục ngoại đạo, tuyên dương chánh pháp, xa ĺa đau khổ, chứng ngộ giải thoát.

Đây là vị đệ tử số một của ta. Các người nên theo gương vị đại đệ tử ấy".

2.- MỤC KIỀN LIÊN (Maudgalyàyana), Thần thông số một

Là bạn tâm giao của Xá Lợi Phất từ ngày c̣n tu theo môn phái Sa Xa Dạ, Mục Kiền Liên là vị đại đệ tử số hai của Phật, sau Xá Lợi Phất.

Thân phụ ngài tên là Câu Lỵ Ca (Kolita), thân mẫu ngài thuộc họ Mục Kiền Liên, nên trong kinh có chỗ gọi ngài là Câu Lỵ Ca hay Câu Luật Đà, nhưng danh xưng thông dụng nhất là Mục Kiền Liên (Maudgalyàyana hay Maudygapaputra).

Sau khi về hầu Phật, ngài rất hăng say trong việc phổ biến Phật pháp. Không khó khăn nào mà ngài không quyết tâm khắc phục để thủ thắng cho kỳ được. Ngài không chấp nhận thỏa hiệp. Ỷ vào sức thần thông, trong khi đấu phép với ngoại đạo, ngài luôn luôn chiến thắng họ.

Đặc tánh của Xá Lợi Phất là mặc dù có biện tài vô ngại, đối với Phật thủy chung vẫn bách y bách thuận. Ngược lại, đặc tính của Mục Kiền Liên là ỷ vào thần thông, đối với ngoại đạo luôn luôn áp đảo bách chiến bách thắng.

Phật thường quở ngài về tánh tự thị này, Phật bảo: "Thần thông tuy là một phép tu cao cường, nhưng không phải là pháp căn bản, v́ thần thông không quan hệ đế sự nghiệp gi?i thoát sanh tử. Ngày thành Ca Tỳ La bị Tỳ Lưu Ly vây khổn, Mục Kiền Liên không nghe lời Phật, đă từng dụng thần thông đến cứu ḍng họ Thích Ca, nhưng cuối cùng thần thông vẫn không thắng nổi nghiệp quả. Lúc ngài đi bố giáo trong thành Thất La Phiệt, bị ngoại đạo dùng gậy gộc vây đánh, thần thông cũng không cứu được ngài thoát chết, v́ không thắng được nghiệp báo.

Về giá trị thần thông, trong giáo điển Phật giáo c̣n ghi lại một mẫu chuyện khá lư thú: một hôm Phật gặp một đạo sĩ Bà la môn đang trổ tài thần thông cho dân chúng hiếu kỳ xem bên một bờ sông. Thấy Phật, ông dương dương tự đắc, Phật hỏi ông tu bao lâu và chứng được quả ǵ. Ông cho biết ông ra công luyện thần thông từ trên ba mươi năm và thành quả đạt được là tự cất ḿnh bay qua một con sông rộng trăm thước. Phật cười đáp lại rằng nếu mất nữa đời người để chỉ làm một công việc mà bất cứ ai có một đồng xu trong tay cũng làm được, th́ quả là đắt.

Giá trị thần thông ở chỗ giúp kẻ chứng nó soi suốt ḷng người, không quản xa gần, bất cứ ở đâu, không phân biệt trong tâm hay ngoài thân. Về công năng thấu suốt bén nhạy ấy, trong kinh sách Phật giáo lại có một câu chuyện như sau:

Một hôm Mục Kiền Liên đi qua một viên lâm, t́nh cờ gặp một phụ nữ trung niên rất xinh đẹp tên là Liên Hoa Sắc đón đường gạ chuyện. Nh́n nàng, Mục Kiền Liên biết ngay là một cô gái điếm đến mê hoặc ḿnh. Không những thế, ngài c̣n thấu suốt được những uẩn khúc của ḷng nàng, những nỗi khổ nhục mà nàng trải qua khiến cho nàng vốn là người có bản chất tốt như hoa sen mà phải lăn lộn hụp l?n trong chốn bùn nhơ, Ngài nói với Liên Hoa Sắc:

- Người cô h́nh dáng thật là mỹ miều xinh đẹp lại thêm trang sức lộng lẫy, bên ngoài coi bộ duyên dáng hấp dẫn, nhưng bên trong chứa đầy ô uế ngày đêm tiết rĩ không ngừng. Thân thể và tâm hồn cô hiện tại cực kỳ bất tịnh. Cô đang vùng vẫy trong bùn nhơ, nhưng càng vùng vẫy th́ càng lún sâu thêm măi.

Liên Hoa Sắc kinh hăi, bất giác rơi lệ thưa rằng:

- Tôi không c̣n cách nào hơn.

Mục Kiền Liên an ủi:

- Không nên tự khí, dù quá khứ như thế nào, người ta cũng có thể xây dựng lại được cuộc đời, miễn là chịu thành khẩn sám hối lỗi trước. Áo quần dơ, thân thể bẩn th́ lấy nước giăït rửa. Tâm hồn bất tịnh th́ dùng Phật pháp lau chùi. Nước trăm sông dù dơ, chỉ cần chảy vào biển cả, thảy đều lắng xuống gạn trong. Thầy ta là đức Phật dạy rằng, nếu chịu khó tẩy uế tâm hồn th́ bất cứ ai cũng ngộ đạo và được giải cứu.

- Nhưng tội lỗi quá khứ của tôi khủng khiếp lắm, nói ra e tôn giả phải bỏ chạy v́ khiếp hăi.

- Cứ nói đi.

- Tôi tên là Liên Hoa Sắc, con của trưởng giả trú tại thành Đức Xoa Thi Ca. Lúc mười sáu tuổi lấy chồng. Sau đó không bao lâu, chẳng may cha chồng quá văng, mẹ chồng góa bụa lại tư thông với chồng tôi. Bấy giờ tôi đă sanh được một gái. Chứng kiến cảnh loạn luân ngang trái ấy, tôi uất ức quá bỏ nhà ra đi. Bỏ luôn đứa con cho chồng. Lang thang phiêu bạc mấy năm, tôi tái giá với một người chồng khác. Y là một thương gia hằng ngày ngược xuôi theo nghiệp buôn bán. Một hôm từ thành Đức Xoa Thi Ca về, nhân buôn bán phát tài, y mua về một nàng hầu đem dấu cất ở một nhà riêng. Nghe hàng xóm đâm tin, tôi nổi máu ghen lên, dùng trăm mưu ngh́n kế ḍ cho ra sào huyệt của con dâm phụ để xé xác nó ra. Đến khi thấy mặt th́ hởi ôi! đó chính là con gái tôi với người chồng trước. Tôi té xuống chết giấc. Không hiểu nghiệp báo ǵ của tôi kỳ dị đến thế. Trước kia bà già chồng tranh cướp chồng tôi, giờ dây con gái tôi lại cũng tranh cướp chồng tôi. Chung chồng với mẹ, rồi lại chung chồng với con, như thế làm sao tôi có thể sống nỗi? Chán ngán nhân t́nh thế thái, tôi mang thân ra làm gái điếm, mua vui bằng cách đùa cợt với mọi người, dùng tiếng hát để nhận ch́m thế gian. Đối với tôi, đời sống c̣n có nghĩa ǵ đâu, ngoài tiền bạc của cải. Tiền bạc là vạn năng, người ta mua tiếng cười của tôi có khi đến hàng ngàn lượng bạc. Rồi với số tiền ấy, tôi vung tay cho sướng, khiến cho ai ai cũng phải thần phục dưới chân tôi. Ấy tội tôi như thế đấy, làm sao sám hối cho hết được?

Mục Kiền Liên nghe qua, biết rằng Liên Hoa Sắc đau khổ lắm. Bề ngoài giọng nói và luận điệu tuy có vẻ khinh bạc, nhưng bên trong thiện tâm vẫn chưa khô cạn. Ngài đem giáo lư duyên sanh giảng giải cho nàng nghe và t́m đủ mọi phương tiện thiện xảo để an ủi nàng. Dần dần nàng tỉnh ngộ, cùng với Mục Kiền Liên, nàng đi đến yết kiến Phật.

Về sau, Liên Hoa Sắc trở thành một vị Tỳ kheo ni gương mẫu, chứng thánh quả A La Hán và là vị thần thông số một về phái nữ, ngang hàng với Mục Kiền Liên là vị thần thông số một về phái nam.

Cải quá tự tân là mục đích quan trọng của giáo pháp Phật. Bất cứ ai phạm bất cứ một tội lỗi nào dù là tội ngũ nghịch thập ác, hễ thành tâm sám hối, tinh tấn tu hành, thảy đều được cứu độ. Đó là diệu dụng của pháp môn Bất nhị. Theo pháp môn này, khổ vui vốn không hai, ĺa khỏi khổ đau th́ chính đó là an vui rồi. Ư nghĩa chứng quả của Liên Hoa Sắc là ở chổ đó.

Trở về với ngài Mục Kiền Liên, ngài không những nổi tiếng là bậc thần thông số một trong hàng đệ tử Phật. Ngài c̣n nổi tiếng là bậc đại hiếu thờ mẹ hết ḷng, xử dụng đủ mọi phương tiện thiện xảo để hướng dẫn mẹ về đường ngay nẻo chánh mà không làm phật ḷng mẹ, mặc dù bà rất khó tánh . Tương truyền rằng ngài từng v́ cứu mẹ mà đi xuống địa ngục, v́ cứu mẹ mà làm công đức bố thí. Lễ Vu Lan Bồn mà Phật tử Bắc tông tổ chức hằng năm vào ngày trăng tṛn tháng bảy sau mùa hạ an cư của chư Tăng là để kỷ niệm gương sáng chí hiếu ấy.

Với Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên là một trong hai cánh tay đắc lực nhất của Phật trong công việc bố giáo. Hai ngài thường thay thế Phật trong nhiều trường hợp và dự phần quan trọng trong nền hưng thạnh của Phật giáo thời Phật c̣n tại thế. Nhưng Phật giáo càng hưng thạnh th́ ngoại đạo càng căm tức ganh ghét. Đối với họ, Phật là cái đinh trước mắt cần phải nhổ đi. Nhưng v́ không hại nổi Phật, họ lập tâm hại chúng đệ tử mà người sắc cạnh và hăng hái nhất chính là Mục Kiền Liên.

Một hôm, Mục Kiền Liên đang đi khất thực trong thành Thất La Phiệt với hai đệ tử là Mă Túc và Măn Túc th́ bị bọn Lơa h́nh ngoại đạo mai phục sẵn xông ra đón đánh. Chỉ trang bị bằng gậy gộc mà thôi, nhưng v́ chúng quá đông vây kín ngài lại, Mă Túc và Măn Túc không chống trả nổi, nên ngài đă bị chúng đánh chết.

Có sách nói bọn Lơa h́nh ngoại đạo này mai phục trên núi Y Tư Xa Lê, chờ ngài đi ngang qua, ném đá xuống như mưa khiến ngài tử thương. Ngài chết bằng cách nào, việc ấy chưa ai xác quyết rơ ràng [1], nhưng việc ngài bị Lơa h́nh ngoại đạo ám hại là một sự kiện lịch sử không choấi cải. Tin nầy khi đến tai vua A Xà Thế, khiến nhà vua rất phẫn nỗ. Ông hạ lệnh tróc nă hung thủ ngay. Đa số trong bọn chúng là đạo sĩ Lơa h́nh, thảy đều bị xử giảo bằng cách ném sống vào hầm lửa.

Nhục thân ngài Mục Kiền Liên sau khi hỏa táng, xá lợi được Mă Túc và Măn Túc rước về trao lại cho Phật, như trường hợp Xá Lợi Phất sau đó. Linh cốt hai ngài được tôn thờ và ǵn giữ nguyên vẹn cho đến ngày Ấn độ bị đăït dưới quyền thống trị của ngưới Anh trong thế kỷ 18, được người Anh mang về trưng bày tại Bảo tàng viện Luân đôn và mới quy hoàn cho chánh phủ Nehru sau khi Ấn độ độc lập vào năm 1947.

Khi tiếp nhận xá lợi của Mục Kiền Liên từ tay Mă Túc và Măn Túc, Phật bảo các đệ tử:

- Nhục thể là vô thường, nghiệp báo mới là quan trọng. Chỉ có Mục Kiền Liên khi xả bỏ xác thân mà tâm hồn vẫn không mê. Trước cứu cánh giác ngộ, việc sống chết không thành vấn đề. Có sanh tất có diệt. Không có ǵ phải hoang mang lo sợ. Điều cần yếu là khi chết, có cái ǵ nắm chắc trong tay. Cái đó Mục Kiền Liên đă có. Hơn nữa, Mục Kiền Liên v́ tuyên dương giáo pháp Như lai mà hy sinh tuẩn nạn, đó là việc phước đức tốt lành nhất cho một tông đồ truyền giáo.

3.- PHÚ LÂU NA (Pùrana), Thuyết pháp số một

Pùrana tức Phú Lâu Na, c̣n gọi là Pùra Maitràyani putra, Tàu dịch là Măn Từ Tử (con bà Măn Từ)

Ngài là bậc có tín tâm thâm hậu, thái độ uy nghi, rất có tài hùng biện, xử dụng ngôn từ vô cùng xảo diệu, giúp Phật hết sức đắc lực trong công việc tuyên dương chánh pháp và được bất cứ loại thính chúng nào cũng đều nhiệt liệt hoan nghinh. Ngoài ba đức tánh cần có của một nhà đại hùng biện nói trên, ngài lại c̣n hơn tất cả các đại đệ tử ở một diểm vừa căn bản vừa đặc biệt khác nữa: ấy là tinh thần bố giáo cao độ của Ngài.

Thông lệ của Phật là hàng năm sau ba tháng hạ an cư, Phật phân bổ chúng đệ tử thành nhiều đoàn phụ trách bố giáo tại từng địa phương. Trong số các giáo khu phân bổ, Phú Lâu Na chưa thấy tên nước Du Na (Suna), một vùng biên địa rất hiểm trở, giao thông khó khăn, dân t́nh quen thói man rợ bạo ngược. Đó là một xứ mà trước kia người ngoài chỉ nghe tên chứ ít ai dám bước chân đến, v́ sợ mất mạng. Phú Lâu Na đề nghị với Phật xin cho ḿnh đến đấy bố giáo một phen.

Phật hỏi: "Ông không sợ nguy hiểm sao?"

Phú Lâu Na mỉm cười bạch rằng : "V́ mục đích b́nh đẳng độ sanh, th́ tất cả địa phương nào cũng đáng được lưu ư ngang nhau. Hơn nữa, dân t́nh chỗ nào càng man rợ bao nhiêu th́ lại càng phải được thừa hưởng sự giáo hóa nhiều bấy nhiêu. Như vậy mới thật là b́nh đẳng. Đối với đệ tử, nguy hiểm hay không nguy hiểm không thành vấn đề. Vấn đề là làm sao trên báo đáp được hồng ân Phật, dưới hóa độ được chúng sanh. V́ sứ mạng thiêng liêng cao cả ấy, thân này dù có tan xương nát thịt, tưởng cũng chưa vừa".

Phật hỏi: "Giả sử đến Du na mà bị người ta mắng nhiếc nhục mạ th́ ông nghĩ sao và đối trị bằng cách nào?"

- Đệ tử nghĩ rằng như thế họ c̣n quá tốt, chưa phải đă hoàn toàn dă man. V́ họ chửi rủa mà không dùng gậy gộc đánh đuổi.

- Nếu họ dùng gậy gộc đánh đuổi hoặc dùng gạch ngói đá sơi ném vào người ông th́ ông nghĩ sao?

- Họ cũng c̣n là người tốt, v́ không nhẫn tâm gây thương tích cho đệ tử.

- Nếu họ gây thương tích?

- Cũng vẫn c̣n là người có lương tri, v́ họ không nỡ giết hại đệ tử một cách oan uổng.

- Nếu họ giết ông?

Cũng chưa phải là người xấu, v́ nếu họ chấm dứt cái thân hư ảo này của đệ tử th́ đó chính là họ ban trợ đệ tử mau nhập niết bàn, đem đến cho đệ tử một cơ hội hiếm có, được mang thân mạng này báo đáp hồng ân Phật. Việc ấy nếu xảy ra, đệ tử không ân hận mà c̣n hân hoan đón nhận. Có ân hận chăng là họ đă không được nghe chánh pháp mà thôi.

Phật cảm động, ban khen rằng:

- Này Phú Lâu Na! Ông quả không hổ danh là một đại đệ tử chân chánh của ta. Hạnh tu đạo, hạnh bố giáo, hạnh nhẫn nhục của ông thật là viên măn.

Quay lại chúng đệ tử, Phật bảo:

- Này các Tỳ kheo, muốn theo đuổi sự nghiệp hoằng pháp lợi sanh, nên có tinh thần như Phú Lâu Na. Phàm làm giảng sư đi bố giáo, cần hội đủ mười đức tánh sau đây:

(1) Thông hiểu giáo nghĩa.
(2) Nói năng lưu loát.
(3) Không e sợ trước đám đông.
(4) Có biện tài vô ngại.
(5) Vận dụng phương tiện khéo léo.
(6) Biết tùy thuận hoàn cảnh và căn cơ chúng sanh.
(7) Có đầy đủ oai nghi.
(8) Tinh tấn dơng mănh.
(9) Có sức khỏe thể xác và tinh thần.
(10) Hội đủ oai lực.

Này các Tỳ kheo! Tất cả các đức tánh ấy Phú Lâu Na đều có đủ. Ông là người duy nhất trong tăng chúng hội đủ điều kiện cần thiết đến bố giáo tại Du Na. Ta không c̣n e ngại ǵ nữa.

Quả như lời Phật dạy, Phú Lâu Na đă thành công rực rỡ tại Du Na. Ở nước này chưa đầy một năm, ngài đă thâu nhận vào tăng đoàn hơn măm trăm đệ tử và kiến lập khoảng năm mươi cảnh già lam.

Từ đó, trong tăng chúng ai ai cũng công nhận ngài là bậc Thuyết pháp số một. Được như thế là nhờ ngài đă thành tựu được bốn pháp bồ tát:

- Đối với bất cứ giáo pháp nào chưa từng nghe, thái độ ngài luôn luôn trầm tỉnh để tư lương nghĩa lư mà không vội phê phán.

- Không cần đa văn, v́ đa văn th́ dâm dục đễ khởi; không cần nhàn hạ, v́ nhàn hạ th́ lạc tâm dễ sanh. Trái lại lo tu Từ quán để đoạn trứ sân nhuế, tu Bất tịnh quán để đoạn trừ tham dục, tu Nhân duyên quán để đoạn trừ ngu si.

- Thấu rơ triệt để năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới, mười hai nhân duyên để thành tựu trí vô sở đắc. Trí nầy có thành tựu mới không c̣n niệm phân biệt và nhờ đó mới đủ sức tuyên dương đại pháp.

- Rộng thực hành bố thí, sâu nghiêm tŕ giới luật, thường dũng mănh nhẫn nhục, tịnh tinh tấn bồ đề.

4.- TU BỒ ĐỀ (Subhùti), Giải Không số một

Các chi tiết về dấu tích của ngài Tu Bồ Đề không thấy ghi chép rơ như đối với các đại đệ tử khác. Tuy nhiên, căn cứ theo truyền thuyết của kinh sách Đại thừa th́ sự tích ấy được tóm lược như sau:

Lúc ngài mới sanh, trong gia đ́nh hoàn toàn hiện ra những triệu chứng "không". Các đồ vật trong nhà từ kho lẫm, thùng hôïp, lu vại v.v... thảy đều tự nhiên trống không. Hỏi về ư nghĩa điềm lạ này th́ được thầy tướng bảo rằng đó là điềm cực lành. Nhân v́ điềm "không" ấy, cha nẹ ngài mới đăït tên cho ngài là Tu Bồ Đề nghĩa là Không sanh. Lại cũng có nghĩa là Thiện Cát (tốt lành) hay Thiện Hiện (hiện điềm tốt).

Tương truyền một hôm Tu Bồ Đề đang ngồi vá áo trong động Kỳ Xà trên núi Linh Thứu th́ bỗng nhiên ngài quán thấy Phật du hóa phương xa đang trên con đường trở về. Ngài định rời động xuống núi đón Phật, nhưng lại nghĩ rằng Phật dạy không có cái ta, cũng không có cái của ta. Đă không có cái ta và cái của ta th́ tướng các pháp vốn không tịch vắng lặng. Phật đă chứng được thật tánh không tịch vắng lặng tuyệt đối ấy mà thực hiện tự ngă vô ngă siêu tuyệt không hai trong nhân loại, th́ không có cái ǵ mà không phải là Phật, không ở đâu mà không có Phật. Vậy hà tất phải xuống núi mới gọi là đi đón Phật. Nghĩ như thế xong, ngài b́nh thản ngồi tiếp tục vá áo.

Bấy giờ Tỳ kheo ni Liên Hoa Sắc nhờ đă chứng được thần thông như Mục Kiền Liên, biết được Phật sắp về, liền xuống núi nghênh đón. Bà lấy làm tự hào nghĩ rằng trong Thánh chúng chỉ có ḿnh bà hay tin Phật về và đi đón Phật trước hơn ai hết. Phật nh́n Liên Hoa Sắc mỉm cười bảo rằng:

- Trước nhà ngươi đă có Tu Bồ Đề đón ta rồi.

Liên Hoa Sắc nghe nói giật ḿnh, bàng hoàng không hiểu v́ sao Phật dạy như thế. Khi lên tới động, Phật họp đại chúng lại, rồi bảo riêng Tu Bồ Đề:

- Ông có biện tài, lại thấu rơ sâu xa đạo lư chân không. Vậy ông hăy nói cho đại chúng nghe về không lư để họ có dịp bổ túc thêm kiến thức.

Đại chúng nghe Phật dạy đều nghĩ bụng rằng Tu Bồ Đề nói pháp này là phát xuất từ biện tài của riêng ông, hay ông thừa thọ oai lực của Phật mà nói?

Tu Bồ Đề soi thấu tâm lư ấy của đại chúng, bèn đón trước mà nói rằng:

- Phật đă truyền dạy, tôi đâu dám trái mạng! Chư huynh đệ nên ư thức rằng phàm làm sứ mạng thuyết giáo th́ bất luận giáo thuyết ấy nông hay cạn, điều cốt yếu là phải khế cơ khế lư mới mong khuyên được người đời tu học. Mà đă khuyên được người đời tu học tức là thừa thọ uy lực của Phật rồi. V́ sao? V́ có thừa thọ uy lực của Phật mới thông cảm được chân ư của Phật, nhờ đó khiến chúng sanh chứng được bản tánh các pháp và tương ưng được với thật tướng các pháp để thực hiện vô ngă. Giờ đây, thừa sắc mạng của Phật để thuyết minh đạo lư chân không, tôi cũng chỉ nương vào uy lực của Phật mà thôi.

Thưa chư huynh đệ, thuyết minh đạo lư chân không tức là đặt vấn đề tương ưng giữa pháp bồ tát và pháp không trí, nghĩa là giữa chủ thể và đối tượng. Muốn được như thế, trước hết cần quán sát để thấu rơ pháp ǵ gọi là pháp bồ tát và pháp ǵ gọi là pháp không trí? Quả t́nh tôi không thấy pháp nào gọi là bồ tát, cũng chẳng thấy pháp nào gọi là pháp không trí cả. Ngoài cái ngă của hai danh xưng ấy ra, thật không có ǵ sai khác để phân biệt giữa hai pháp ấy. Tánh của chúng là bất khả đắc. Chủ thể và đối tượng tuyệt đối im bặt, cho nên không t́m thấy đâu là chủ thể, đâu là khách thể. Chủ và khách đều vắng lặng trong không tánh. Pháp tương ưng giữa bồ tát và không trí là như thế.

- Bạch Phật! như thế đă đủ để bổ túc sở học của chúng b? tát chưa?

Phật hoan hỷ bảo Tu Bồ Đề:

- Hay thay! Tu Bồ Đề! Bồ tát chỉ có cái danh xưng suông là bồ tát. Không trí cũng chỉ có cái danh suông là không trí. Cũng như vậy, bồ tát quán không trí cũng chỉ là danh xưng suông mà thôi. Cái đó vốn không sanh diệt, chẳng qua là để tiện việc tuyên thuyết nên mới giả lập danh xưng. Cái giả danh ấy không ở trong, không ở ngoài, chẳng ở trung gian. Bản lai nó vốn là cái bất khả đắc. Cũng ví như nói ngă. Ngă chỉ là giả danh. Bản thể của ngă vốn bất sanh bất diệt. Để chứng cái bất sanh bất diệt ấy, cần phải tu học các giả pháp về bồ tát. Và thuyết minh giả danh và giả pháp không trí, tức như nương vào bóng trăng giả dưới nước để t́m bắt mặt trăng thật trên không. Trong việc nương giả để bắt thật, điều quan yếu là đừng chấp trước dính mắc vào đâu hết. Nếu có chấp trước dính mắc, th́ không bao giờ đạt được giải thoát.

Trong số đệ tử Phật, chỉ một ḿnh Tu Bồ Đề là có nhận thức sâu sắc về không tánh của các pháp, v́ ngài thật chứng không trí và hiểu rốt ráo không lư, cho nên đuợc tôn xưng là bậc Giải Không số một.

Không trí và không lư này, hơn sáu trăm năm về sau, được Bồ tát Long Thọ triển khai thành giáo nghĩa Bát Nhă với luận lư Bát Bất mà tái lập Trung đạo và xây dựng thế giới quan chơn không diệu hữu của Phật giáo Đại thừa.

5.- CA CHIÊN DIÊN (Kàtyàyana), Luận Nghị số một

Ngài Ca Chiên Diên có biệt tài dùng lời nói rất đơn giản khiến những ai vấn nạn ngài đều phải thần phục.

Một hôm đang đi hành hóa, ngài gặp một Bà la môn chận lại cật vấn rằng:

- Tôi có điều nghi hoặc này tự ḿnh không giải đáp được, mong ngài giải trừ cho.

- Thử xem.

- Tôi thấy trên đời này, Sát đế lỵ tương tranh với Sát đế lỵ, Bà la môn tương tranh với Bà la môn. Như thế là v́ nguyên nhân ǵ?

- V́ tham dục mê hoặc.

- Thế th́ Sa môn với Sa môn tương tranh là v́ nguyên nhân ǵ?

- V́ bị ngă kiến chấp trước.

- Thế th́ trên thế gian này c̣n ai là người không bị tham dục mê hoặc và ngă kiến chấp trước để nương theo?

- Phật.

Lại một hôm, Ca Chiên Diên gặp một Bà la môn khác vặn hỏi:

- Tôi nghe đồn ông vốn là Bà la môn xé rào qua theo Phật làm Sa môn, nhưng mỗi khi gặp lại những bậc trưởng lăo Bà la môn cũ, ông không chịu đứng dậy nghinh tiếp, cũng không chịu ngồi chung chiếu với họ. Nếu đúng như lời đồn đăi, tôi tưởng rằng ông không thực hành đúng chánh pháp chăng?

- Lời đồn quả t́nh đúng sự thật. Việc không chịu lễ bái một số trưởng lăo Bà la môn lại cũng rất đúng chánh pháp. Tôi theo Phật và nhờ Phật, hiện tôi có chứng đắc một cái mà người ta gọi là thánh quả. Trên đường tu chứng đạo đức, ông không nên nói đến niên xĩ cao thấp. Bà la môn già tám chín chục tuổi, nếu c̣n đam mê ái dục, giam hăm ḿnh trong tà kiến tham sân th́ có ích ǵ cho ai. Đức hạnh không lấy tuổi đời mà đo, phải căn cứ vào tuổi đạo mà xét.

Một hôm khác, trong khi đang du hóa tại nước A bàn đề, Ca Chiên Diên gặp một người đàn bà ôm một ṿ nước ngồi khóc nỉ non bên bờ sông. Thấy cảnh thương tâm, Ca Chiên Diên lại gần hỏi:

- V́ sao khóc thảm năo thế? Có thể cho biết lư do để thử xem có giúp ích được ǵ cho bà chăng?

- Trên đời nầy thật là tối bất công! Bà già nói. Kẻ giàu th́ giàu nức đố đổ vách, ngựa xe ngất ngưỡng; trái lại, người nghèo th́ nghèo rớt mồng tơi, cất đầu không lên. Tôi là một kẻ cùng khổ, chẳng may sanh ra trong một gia đ́nh nô lệ nghèo mạt rệp, từ khi sanh ra, liên miên chịu khổ nọ đến khổ kia, đến nay th́ không c̣n sức để chịu đựng được nữa. Tôi muốn chết quá, nhưng nói với ông cũng vô ích. Ông là một Sa môn nghèo làm sao giúp được tôi?

- Cần ǵ khóc lóc! Ca Chiên Diên đáp lại. Trên đời này thiếu ǵ người nghèo khổ, đâu phải riêng ḿnh bà. Nghèo th́ khổ đă đành, nhưng chắc ǵ giàu đă sướng. Thiếu ǵ người giàu c̣n khổ gấp mấy người nghèo, v́ tham dục hành hạ. Hạnh phúc không phải tại chỗ giàu nghèo. Hạnh phúc chỉ ở chỗ biết tiết chế ham muốn và biết tự bằng ḷng với những ǵ ḿnh có.

Người đàn bà khóc thét lên:

- Ông nói như thế được, v́ ông là Sa môn xuất gia. Sinh hoạt của chúng tôi ở thế gian này khác hẳn. Chỉ có người giàu sang mới muốn sao được vậy, c̣n bần cùng như hạng chúng tôi th́ đâu có dễ dàng và giản dị như lời ông nói. Hiện tôi là một nô tỳ cho một đại phú ông, cùng năm măn đời cơm không đủ no, áo không đủ ấm, thế mà vẫn phải phục dịch khổ sở từ sáng đến khuya, ngày nào cũng như ngày nấy cất mặt không nổi, lại c̣n bị chửi bới đánh đập không nương tay, cầu sống không xong, muốn chết chẳng được. Bao nhiêu thống khổ triền miên ấy, nguyên do chỉ v́ bần cùng mà sanh ra. Hỏi làm sao không khóc nghèo được?

- Đă như thế th́ hăy bán nghèo đi!

- Nghèo mà cũng bán được à? Ai điên ǵ đi mua cái của nợ đó.

- Tôi mua cho, nhưng bà có bằng ḷng bán không?

- Thôi ông đừng đùa.

- Tôi đâu có đùa. Trên đời này, nghèo có thể bán được. Nhưng chỉ v́ không biết phuơng pháp bán, nên suốt đời người ta mới chịu khổ sở. Người ta bán nghèo bằng cách bố thí. Bà nên biết rằng trên thế gian này, mọi việc đều có nguyên nhân. Giàu nghèo cũng nằm trong qui luật đó. Sở dĩ kiếp này nghèo là v́ kiếp xưa xan tham keo lẫn. Sở dĩ kiếp này giàu có là v́ kiếp xưa từng tu phước đức bố thí. V́ vậy, bố thí và phước đức là phương pháp bán nghèo duy nhất.

- Nhưng tôi có ǵ để bố thí cho ông đâu?

- Hiện bà có ṿ nước. Bà hăy xuống sông múc một ít nước lên bố thí cho tôi, để tôi mua nghèo cho.

Người đàn bà nghe xong, liền tỉnh ngộ. Từ đó, thường hành hạnh bố thí, biết thiểu dục tri túc, sống một cuộc đời vui vẻ hơn xưa.

Trong suốt một đời hành hóa, ngài Ca Chiên Diên nhờ tài nghị luận xảo diệu, đă cảm hóa được rất nhiều người, khiến họ tỉnh ngộ trở về với Tam bảo, sống cuộc đời thanh thản an vui.

6.- MA HA CA DIẾP (Maha Kasyapa), Đầu Đà số một

Ma Ha Ca Diếp biết Phật nhân lúc phong trào dâng y rầm rộ do ngự y Kỳ Bà khởi xướng.

Đệ tử Phật có nhiều vị cùng mang tên Ca Diếp, nên để phân biệt với các vị kia, kinh thường gọi vị đại đệ tử này là Ma Ha Ca Diếp hay Đại Ca Diếp (MaHa là lớn). Cũng nên biết thêm rằng theo Bắc tông th́ sau khi Phật nhập diệt, Ma Ha Ca Diếp là sơ tổ, theo Nam tông th́ chính Ưu Bà Ly mới là sơ tổ. Nêu hai sử liệu khác nhau trên đây là để người sau rộng đường tra cứu chính xác hơn.

Như đă nói trong một đoạn trước, Ma Ha Ca Diếp là người thôn Sa La Đà, nước Ma Kiệt Đà, không xa thành Vương Xá. Trước khi chưa xuất gia, ngài là một vị đại phú hào giàu địch quốc, thuộc ḍng họ Bà la môn, học rộng tài cao, thông minh quán chúng, từng nổi tiếng về hạnh thanh tịnh, tuy có vợ nhưng không ngủ chung giường. Kịp khi gặp Phật, ngài cho phân tán tài sản, thanh toán việc gia đ́nh đâu vào đấy, rồi mang b́nh bát theo Phật học đạo. Sở nguyện của ngài là tu theo hạnh đầu đà (khổ hạnh). Hạnh này ngài khư khư giữ chặt cho đến hơi thở cuối cùng, ai lay cũng không chuyển.

Nếu Phật là người bán sang mua hèn th́ Ca Diếp là người bán giàu mua nghèo.

Tu theo hạnh đầu đà, cần phải giữ đúng mười điều sau đây:

(1) Chọn vùng hoang vắng để ở.
(2) Sinh hoạt bằng phép tŕ b́nh.
(3) Thường ở tại một nơi.
(4) Ngày ăn một bửa.
(5) Khất thực không phân biệt giàu nghèo.
(6) Không có tài sản nào khác ngoài ba y, một b́nh bát và một ngọa cụ.
(7) Tư duy dưới gốc cây.
(8) Thường ngồi giữa đồng trống.
(9) Mặc áo phấn tảo.
(10) Sống tại các băi tha ma.

Sanh hoạt theo hạnh đầu đà là một lối sanh hoạt cực kỳ đơn giản nhằm mục đích tịnh hóa tâm hồn, rất thích hợp với những ai thích tu phạm hạnh như Ca Diếp.

Sự tích ghi chép rằng: Một hôm Ca Diếp hành hóa trong thành Vương Xá, thấy một bà già ăn mày ốm yếu nằm rên rỉ bên vệ đuờng. Ngài đến gần hỏi rằng:

- Này lăo bà! Nh́n t́nh cảnh lăo bà, tôi rất lấy làm đau xót. Theo tôi nghĩ, sở dĩ có t́nh cảnh như thế này là v́ kiếp trước lăo bà quá keo lẫn không chịu bỏ đồng xu nào bố thí cho ai. Tôi đây là đệ tử của Phật, là ruộng phước của nhân gian. Rất mong lăo bà bố thí cho tôi chút đỉnh thức ăn, tôi xin nhường lại lăo bà tất cả các món phước điền của tôi để kiếp sau lăo bà thoát khỏi cảnh khốn cùng này.

- Bạch tôn giả, bà già khóc đáp. Tôi rất cảm thông tấm ḷng ưu ái của tôn giả v́ muốn cứu tôi nên mới xin tôi thức ăn. Nhưng xin thú thật với tôn giả rằng từ ba hôm nay, tôi vẫn chưa hề có hột cơm nào trong bụng. Hiện tôi chỉ có chút ít nước mả đă nặng mùi của người ta đem đổ mà tôi dành lại được. Chả lẽ đem nước mả heo chê ấy cúng dường tôn giả?

- Có quan hệ ǵ đâu! Ca Diếp đáp. Tôi đây chính là Đại Ca Diếp bán giàu mua nghèo này. V́ mục đích mua nghèo, tôi rất sung sướng được tiếp thọ sự cúng dường của lăo bà.

Bà già cảm động, hai tay run run dâng lên b́nh nước mả. Ca Diếp đón lấy và uống ngay trước mặt bà lăo.

Ca Diếp chuyên lo việc khuyến thiện và nhiếp phục người bằng những hành vi ưu ái thực tế. Không một hành vi nhỏ nhặt nào của ngài mà không thể hiện ḷng từ bi rộng lớn và không nhằm xoa dịu đau khổ cho thế gian. V́ vậy ngài đến đâu là được quần chúng ở đấy kính mến tôn trọng. Xung quanh thân ngài như có hào quang rực chiếu, thu hút hết mọi ánh sáng khác, cho nên tên ngài c̣n được gọi là Ẩm Quang (uống ánh sáng).

Quá chú trọng đến hoạt động cứu độ tích cực và thiết thực, ngài lại rất ít quan tâm đến việc hoằng pháp, ngược hẳn với hai ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên. Lúc hai ngài này chưa niết bàn, hai ngài thường khuyến khích Ca Diếp tham gia vào phong trào vận động văn hóa chung của Phật bằng h́nh thức thuyết pháp. Ca Diếp từ chối và kiên định lập trường của ḿnh một cách dứt khoát:

- Công việc hoằng pháp, xin nhường lại chư huynh đệ tài cao. Tôi chỉ chú trọng đến những vấn đề thực tế và chỉ trong mong làm sao cho thế gian trong hiện tại cũng như trong tương lai biết sống một đời thiểu dục tri túc là măn nguyện lắm rồi.

V́ lập hạnh như thế, nên quanh năm suốt tháng, đêm cũng như ngày, mưa cũng như nắng, Ca Diếp chỉ thích sống trong rừng sâu, ngồi tư duy dưới bóng cây, hoặc quan sát xương trắng ở các băi tha ma, bất quản nắng lửa mưa dầu, chẳng ngại hùm beo rắn rết, coi thường gió giật sấm rền. Mặc ai khuyên can, ngài vẫn khư khư giữ chí không chuyển, ḷng không sờn.

Cho đến khi tuổi đă cao, sức đă mỏn mà ngài vẫn nhất mực giữ lối sinh hoạt ấy. Phật thấy không đành ḷng, bèn dỗ dành ngài nên về trường trú tại tịnh xá Kỳ Viên, th́ ngài bạch rằng:

- Bạch Phật! Đệ tử rất cảm động được Phật từ mẫn ưu ái chăm sóc, nhưng đệ tử tự xét rằng từ mạng của Phật không thể không vâng, nhưng bản nguyện của đệ tử cũng không thể không theo. Nếu vâng theo từ mạng của Phật trở về trường trú tại đây th́ không thể nào theo nếp sống của toàn thể. Mà nếu theo nếp sống chung th́ hạnh đầu đà của đệ tử đành phải dứt ngang. Ở đây, cảnh trí hoàn toàn tươi vui, gió mát trăng trong, chim hót hoa cười, mỗi ngọ ăn xong là kinh hành, nghe pháp hoăïc nhập định tham thiền, mũi không được tiếp xúc với mùi xú uế của thây ma, mắt không được trông thấy một mảnh xương trắng nhỏ, th́ e rằng khó tu các pháp quán vô thường, khổ, không, vô ngă, bất tịnh. Đệ tử chỉ thấy thân tâm hoàn toàn an lạc khi được ngồi ở giữa băi tha ma, hoặc nơi đồng trống, hoặc dưới bóng cây. Ḿnh mặc áo vá, miệng niệm kinh mà quán thây ma, bụng đói th́ tùy ư khất thực, chân tự do ra vô cửa thành, không phiền lụy ai mà cũng chẳng ai phiền lụy ḿnh. Mệt không đi được th́ no ḷng với củ cây trái rừng, không bận ḷng v́ cơm áo, không quan tâm đến đắc thất, đó là sở nguyện của đệ tử. Xin Phật từ bi doăn nạp cho.

Bạch Phật! Đệ tử trộm nghĩ công việc độ sanh có nhiều phương diện, phải tùy tánh t́nh và khả năng riêng mà phân nhiệm để phụ trách. Quí hồ là ai trong nhiệm vụ nấy phải làm tṛn. Công việc thay Phật phổ biến chánh pháp, đệ tử xin không dám nghĩ đến, v́ đă có chư huynh Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Phú Lâu Na, Ca Chiên Diên và nhiều huynh đệ tài hoa khác phụ trách. Đệ tử chỉ xin được trọn nguyện nghiêm túc sanh hoạt tăng đoàn, gây được tập quán cho các thế hệ về sau quen với nếp sống nhẫn nại, không ham tiếng khen, không cầu lợi dưỡng, nhất tâm nhất đức, sống v́ chánh pháp, sống cho chúng sanh. Người ta có thể chê rằng sống như thế là sống cho riêng ḿnh nhiều hơn. Nhưng nếu chính ḿnh không giải thoát th́ làm sao giải thoát được chúng sanh? V́ vậy, theo đệ tử nghĩ tu hạnh đầu đà là trực tiếp củng cố tăng đoàn và gián tiếp lợi lạc quần sanh. Thành khẩn yêu cầu Phật cho Ca Diếp này được giữ sự cố chấp ấy.

Nghe xong, Phật cảm động hướng về đại chúng bảo rằng:

- Các ông đă nghe rơ những lời thành khẩn của trưởng lăo Ca Diếp chưa? Những lời ấy xuất phát tự đáy ḷng của một đại đệ tử thật tâm lo âu cho tiền đồ chánh pháp. Trong tương lai, nếu chánh pháp bị hủy diệt, th́ đó không phải do sự phá hoại của thiên ma ngoại đạo hay của thế lực cường quyền, mà chính là tại tăng đoàn hủ hóa băng hoại. Muốn chánh pháp trường tồn với thế gian, việc quan trọng bậc nhất là phải củng cố tăng đoàn. Muốn củng cố tăng đoàn, phải nghiêm túc sanh hoạt. Chánh pháp của ta nếu được hạng người như trưởng lăo Ca Diếp thừa kế phụ trách th́ mới chủ tŕ lâu dài được.

7.- A NA LUẬT (Anirudha), Thiên Nhăn số một

A Na Luật là em ruột của Ma Ha Nam, con thứ của Cam Lộ Phạn Vương, cùng xuất gia một lần trong nhóm bảy vương tử khi Phật về thăm quê lần đầu tiên.

Trước khi chưa xuất gia, A Na Luật được nhiều thiếu nữ vương tộc yêu mến say mê v́ vóc dáng anh dũng, diện mạo khôi ngô. Nhưng A Na Luật bản tánh vốn đoan chính nên chưa hề bị sắc đẹp làm giao động thân tâm.

Sau khi xuất gia, một hôm đang du hóa đi lỡ độ đường, gặp lúc trời mưa đêm tối, mà trong vùng tuyệt nhiên không có cảnh già lam nào để tạm trú. A Na Luật đành đến gơ cửa một nhà thường dân xin ngủ nhờ một đêm. Thiếu nữ trong nhà ra mở cửa, thoạt nh́n thấy A Na Luật th́ ḷng vô cùng hoan hỷ, vội vàng tiếp đón vào. Trong nhà hiu quạnh vắng vẻ, ngoài thiếu nữ là chủ nhà, khôn c̣n ai khác. Gặp thế kẹt, A Na Luật bèn ngồi kiết già, nhất tâm niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng đợi trời sáng.

Nửa đêm thiếu nữ ṃ đến gạ chuyện, nói xa nói gần, buông lời cợt nhả. Thấy A Na Luật làm thinh, thiếu nữ bèn kể lể nỗi niềm tâm sự của ḿnh, nào là có trưởng giả nọ cầu hôn, nào là có Bà la môn kia ngấp nghé, nhưng nàng đều cự tuyệt. Nay gặp được A Na Luật là người dung mạo tú lệ, xứng đôi vừa lứa, nàng muốn kết nghĩa trăm năm, và yêu cầu A Na Luật ở lại với nàng đừng đi đâu nữa. Nàng th́ khẩn khoản van lơn, A Na Luật th́ hai mắt nhắm riết, cố giữ nhất tâm bất động. Cuối cùng tưởng chừng cá đă ăn câu, nàng dở tṛ dâm loạn, đưa tay mân mê sờ mó, bị A Na Luật cự tuyệt dữ dội. Thấy nàng quá xấu hổ, A Na Luật bèn dịu giọng t́m lời khuyên bảo, đưa nàng về đường ngay nẻo thẳng. Sau đó v́ cảm mến đức đoan chánh dịu dàng của A Na Luật, nàng xin quy y làm đệ tử.

Trong tăng chúng cũng như ngoài nhân gian, A Na Luật nổi tiếng là bậc tu hành rất mực thanh tịnh, không bao giờ bị nữ sắc cám dỗ, v́ vậy được mọi người kính ngưỡng. Duy có một tật nhỏ, A Na Luật dù đă cố gắng nhiều nhưng chưa hề thành công, đó là tật ưa ngủ gục mỗi khi ngồi nghe Phật thuyết pháp. V́ tật này, A Na Luật đă từng bị Phật quở trách đôi ba phen.

Một hôm, Phật gọi A Na Luật đến bên ḿnh, bảo rằng:

- Này A Na Luật! Ông xuất gia học đạo là v́ sợ phép nước hay sợ trộm cướp?

- Thưa, không phải như vậy.

- Thế lư do ǵ ông đi xuất gia?

- V́ chán sanh tử và mong muốn giải thoát.

- Muốn giải thoát mà ngủ gục trong khi nghe pháp th́ biết đến bao giờ mới thành tựu?

A Na Luật liền quỳ xuống, phát lời thề độc rằng:

-Bạch Phật! Từ rày sắp sau, đệ tử sẳn sàng chịu mọi cực h́nh miễn sao diệt trừ được tật ngủ gục. Xin Phật từ bi lượng thứ cho lần cuối cùng này.

Từ đó, A Na Luật lập hạnh "không ngủ", từ đầu hôm cho đến suốt sáng, từ tảng rạng đến chiều đêm, A Na Luật ngồi mở to đôi mắt, trân tráo nh́n vào khoảng không, không chớp mắt. Ngồi chong như thế hết ngày nọ sang ngày kia cho đến một hôm hai mắt sưng vù.

Phật thấy thế lấy làm lo ngại, bèn dạy rằng:

- Này A Na Luật! trong việc tu hành, bất cập cố nhiên không bao giờ đạt đạo, nhưng ngược lại, thái quá cũng chẳng đi đến đâu. Ông không nên tiếp tục cái hạnh quái gở ấy nữa.

- Bạch Phật! đệ tử đă phát nguyện xin Phật cho đệ tử được giữ tṛn.

- Nhưng con mắt là cơ quan cần yếu, không nên hành hạ nó. Nó mà hỏng đi th́ cả đại sự giải thoát cũng hỏng luôn. Phàm tất cả chúng sanh ai ai cũng cần ăn mới sống. Không ăn th́ chết. Mà thức ăn của con mắt chính là giấc ngủ. Ông bỏ ngủ tức là ông không cho con mắt ăn. Nó chết đi, ông làm sao lần bước tiến tới Niết bàn được. Ông nên biết rằng niết bàn cũng cần thức ăn.

- Niết bàn cũng cần thức ăn nữa à?

- Vâng, thức ăn "Bất phóng dật" tức là không buông lung mới đến được niết bàn. Và trước khi đến đó, con mắt cần phải ăn, ức là cần phải ngủ.

Mặc dù Phật từ mẫn khuyên bảo như thế, nhưng A Na Luật vẫn khăng khăng không chịu nghe, cứ tiếp tục hành hạ đôi mắt. Chẳng bao lâu hai mắt mù tịt. Chứng kiến cảnh mù ḷa của A Na Luật, Phật thương xót lắm, t́m đủ cách chửa trị.

Một hôm A Na Luật đang ngồi nghĩ cách may áo, nhưng chưa biết t́m ai giúp đỡ ḿnh. Phật đoán biết ư nghĩ, bèn nói:

- Để ta xâu chỉ giúp cho.

A Na Luật giựt ḿnh không biết v́ sao Phật đọc được ư nghĩ thầm kín của ḿnh. Phật lấy kim xâu chỉ xong, tự ḿnh đem trao tận tay cho A Na Luật. A Na Luật đang loay quay chưa biết tính sao, Phật liền bảo:

- Để ta giúp cho.

Suốt một ngày Phật cầm tay A Na Luật chỉ cách đưa mũi kim lên xuống, và đến tối th́ may xong ba áo. Trong khi cầm tay A Na Luật cùng may, Phật dạy A Na Luật phương pháp tu định để khiến mắt sáng ra. Vốn tin Phật một cách tuyệt đối và triệt để thực hành, không bao lâu A Na Luật sáng mắt trở lại và chứng được thiên nhăn thông. Bất luận xa gần trong ngoài, mắt A Na Luật đều thấy suốt. Trong hàng đệ tử Phật, ngài là bậc Thiên nhăn số một.

Sau khi đạt được thiên nhăn, A Na Luật vô cùng cảm kích, bèn đến trước mặt Phật bạch rằng:

- Đệ tử thường nghĩ rằng với người tu đạo thiểu dục tri túc, dũng mănh tinh tấn là những điều kiện ắt có; dẹp bỏ tiểu ngă để phục vụ nhân sanh là trách nhiệm thường hằng. Nhưng cuối cùng để đi đến niết bàn và hoàn thành giác ngộ th́ phải làm những ǵ, xin Phật từ bi khai ngộ.

- Hay thay! Hay thay! Phật đáp. Câu hỏi thật là đúng lúc. Vấn đề ông nêu ra quả là quan trọng mà bất cứ một đại nhân nào cũng cần phải biết. Vấn đề đó gồm trong chương tŕnh tám điểm sau đây:

(1) Nên biết rằng: thế gian vô thường, hoàn cảnh mong manh, bốn đại khổ không, năm ấm vô ngă; rằng hết thảy đều sanh diệt đổi dời, luống dối không thật; rằng tâm là nguồn gốc tội ác, thân là môi trường kích động. Quán sát như vậy th́ dần dần ĺa được sanh tử.

(2) Nên biết rằng: đa dục là nguồn gốc của đau khổ, là đầu mối của sanh tử; rằng chỉ có thiểu dục vô vi mới khiến được thân tâm tự tại.

(3) Nên biết rằng: ḷng tham không đáy, càng thỏa măn th́ càng mong cầu và càng tăng trưởng tội ác; rằng bồ tát ngược lại thường nhớ điều tri túc, vui đạo quên nghèo, chăm lo xây dựng sự nghiệp trí huệ.

(4) Nên biết rằng: lười nhác trụy lạc là điều đáng tủi hổ, v́ vậy cần luôn luôn tinh tấn phá trừ phiền năo, hàng phục bốn ma để mau ra khỏi tù ngục của ấm giới giam hăm.

(5) Nên biết rằng: ngu si là đầu mối của sanh tử, v́ vậy bồ tát chăm lo học rộng nghe nhiều, tăng trưởng trí huệ để sớm thành tựu biện tài mà t́m niềm vui trong việc giáo hóa chúng sanh.

(6) Nên biết rằng: nghèo khổ hay sanh ḷng oán hận gây thêm duyên dữ; rằng bồ tát th́ không nhớ oán xưa, không ghét người ác, oan thân thảy đều b́nh đẳng.

(7) Nên biết rằng: dục lạc là cội nguồn họa hoạn, v́ vậy dù c̣n ở thế, nhưng tâm không nên say đắm dục t́nh, nên hướng tâm về chí nguyện xuất gia giữ đạo thanh bạch, cầu hạnh thanh tịnh, lấy từ bi nhuộm thấm tất cả mọi loài.

(8) Nên biết rằng: lửa dữ sanh tử ngày đêm đốt thiêu, biển khổ không bờ, cần phát tâm độ khắp chúng sanh, thay thế tất cả chúng sanh chịu vô lượng đau khổ, khiến thảy đều được an vui.

Này A Na Luật! Tám việc trên đây từng được chư Phật khai thị. Người tu học đạo giác ngộ cần vận dụng tâm từ bi rộng lớn làm căn bản cho việc tu phước và huệ, thành tựu cứu cánh Niết bàn an lạc.

8.-ƯU BÀ LI (Upàli), Tŕ Giới số một

Ưu Bà Ly vốn thuộc giai cấp Thủ Đà La, xuất thân làm nghề thợ cạo tóc, hầu hạ trong vương cung, dưới trướng của vương tử Bạt Đề.

Ngày Phật về thăm Ca Tỳ La lần đầu tiên và chấp nhận cho các vương tử xuất gia, Ưu Bà Ly tủi hổ cho thân phận ḿnh sanh ra trong chốn hạ tiện, ở thế gian làm thân nô lệ đă đành, muốn ĺa thế gian đi tu cũng không được phép. Hờn thân tủi phận, Ưu Bà Ly ngồi giọt dài giọt vắn, nước mắt trào tuôn. Chợt có Xá Lợi Phất đi ngang qua trông thấy, hỏi rơ nguyên nhân, bèn an ủi rằng:

- Này Ưu Bà Ly! Ông đừng có ngại, giáo pháp Phật không phân biệt kẻ trí người ngu, kẻ sang người hèn, kẻ giàu người nghèo, hoặc giai cấp trên dưới. Giáo pháp ấy mênh mông như biển cả, khoáng đạt như hư không. Biển cả bao dung hết thảy trăm sông, hư không trùm chứa tất cả vạn loại. Cũng vậy, từ bi của Phật dung chứa mọi loài hữu t́nh, bất luận quư tiện, miễn có ḷng tin thuận quy ngưỡng. Nên biết từ bi là mạch sống của nhân sanh, là hơi thở của vạn hữu, là trái tim của đạo pháp. Không từ bi th́ không có ǵ tồn tại được. Có từ bi th́ trăm việc đều thành. Muốn trưởng dưỡng từ bi th́ việc giữ giới là yếu tố then chốt. Tôi xin đưa ông đến yết kiến Phật và tin chắc rằng Phật sẽ hoan hỉ đón nhận ông. Ông khỏi lo!

Quả nhiên như lời Xá Lợi Phất nói, khi Phật gặp Ưu Bà Ly, ngài vô cùng hoan hỷ, âu yếm nh́n Ưu Bà Ly bảo rằng:

- Này Ưu Bà Ly! Thoạt thấy ông, ta biết căn khí ông không nhỏ. Trải qua nhiều kiếp, ông đă từng ra công tu luyện và từng giữ giới rất tinh nghiêm. Tương lai trong giáo đoàn ta, ông sẽ là bậc Tŕ Giới số một. Hay lắm! Hay lắm! Ta phải làm lễ thế phát cho ông ngay bây giờ. Lễ thế phát của các vương tử sẽ cử hành sau, để cho họ có ngày giờ lăng quên thân phận vương công của họ.

Sử liệu cũng ghi rằng tuy Ưu Bà Ly và các vương tử xuất gia cùng ngày, nhưng lễ xuất gia của các vương tử chỉ được chính thức cử hành sau khi Phật đă thu nhận Ưu Bà Ly. Không những thế, trong ngày Bạt Đề chính thức gia nhập tăng đoàn, Phật bảo Bạt Đề phải đảnh lễ Ưu Bà Ly v́ tuổi đời của Ưu Bà Ly lớn hơn. Dụng ư của Phật trong việc này cốt thể hiện tinh thần b́nh đẳng của giáo pháp ḿnh, nhằm xóa bỏ mọi giai cấp xă hội.

Đây là người nô lệ Thủ đà la đầu tiên được Phật thâu nhận. Đây cũng là người nô lệ Thủ đà la đầu tiên tham dự vào hoạt động tôn giáo trong lịch sữ văn minh Ấn độ.

Theo sử liêïu Bắc truyền, sau khi Phật diệt độ, trong cuộc kiết tập

kinh điển lần đầu tiên dưới quyền chủ tọa của Ma Ha Ca Diếp, chính Ưu Bà Ly là vị trưởng lăo tụng đọc tám mươi lần các giới luật Phật chế cho đại chúng nghe, kết thành bộ Bát Thập Tụng Luật là quyển luật căn bản đầu tiên của Phật giáo.

Theo sử liệu Nam truyền, không những Ưu Bà Ly kết tập Tạng Luật, ngài c̣n là vị sơ tổ kế tiếp Phật lănh đạo tăng đoàn, chứ không phải Ca Diếp như truyền thống Bắc tông. Sự kiện này tưởng đáng cho ta suy xét, phải chăng v́ Nam tông chú trọng hành tŕ giới luật nên tôn Ưu Bà Ly lên hàng đầu, c̣n Bắc tông chú trọng lư tưởng giác ngộ nên tôn Ca Diếp lên hàng đầu. Xét kỹ th́ bên nào cũng có sở cứ vững vàng. Và chính đây là đầu mối phân rẽ giữa Nam và Bắc tông.

9.- A NAN ĐÀ (Ananda), Đa văn số một

A Nan Đà hay A Nan là con thứ của Bạch Phạn Vương, em ruột của Đề Bà Đạt Đa, tức em con chú của Phật.

A Nan sanh trong đêm Phạt thành đạo, nên c̣n có tên là Khánh Hỷ, tuổi so với La Hầu La c̣n trẻ hơn nữa, nhưng t́nh nguyện theo chân Phật thuộc nhóm bảy vương tử trong ngày Phật về thăm quê lần đầu tiên. Trong tăng đoàn, ngài là người đẹp trai nhất và thông minh nhất. Ngược hẳn với Chu Lỵ Bàn Đà Già học một câu kệ ba tháng không thuộc, An Nan lại nghe một biết mười, nghe nhiều hơn bất cứ ai trong chúng, v́ ngài là thị giả Phật, không một hội thuyết pháp nào mà không có ngài dự. Thế mà oái oăm thay, chính Chu Lỵ Bàn Đà Già lại chứng quả trước A Nan ngay khi Phật c̣n tại thế. C̣n A Nan măi đến khi Phật nhập diệt đă ba tháng mới chứng quả, tức là một hôm trước ngày đại hội kiết tập lần thứ nhất.

Theo Phật cho đến khi chính thức thọ giới Tỳ kheo, A Nan được tăng chúng đề nghị cho làm thị giả hầu cận Phật. E ngại sự tỵ hiềm có thể xảy ra v́ việc này, A Nan đề xướng năm khoản thỉnh nguyện, yêu cầu Mục Kiền Liên chuyển tŕnh lên Phật trước khi đảm nhận trách nhiệm:

(1) Nhất thiết không mặc áo Phật cho, dù mới hay cũ.

(2) Không bao giờ đi trước mỗi khi có thí chủ thỉnh Phật về nhà riêng cúng dường.

(3) Được ra ngoài hay đi chỗ khác trong khi Phật tiếp tín chúng đến hỏi đạo, nếu sự hiện diện của thị giả không cần thiết.

(4) Không ăn đồ thừa của Phật.

(5) Được tùy tiện sắp xếp hoặc cho hay không cho, mỗi khi có khách muốn đến yết kiến Phật.

Năm khoản ấy sau khi tŕnh lên Phật, được chấp nhận ngay, Phật biết ư A Nan muốn tránh tỵ hiềm trong tăng chúng và muốn tránh không nghe những mẫu giáo lư chưa hoàn bị mà v́ cơ duyên, Phật cần nói riêng với một số tín chúng chưa thuần thục.

V́ A Nan rất đẹp trai, tánh lại rất hoan hỷ đối với phụ nữ, nên được tất cả nữ giới kính mến ưa chuộng. Ngày Ma ha Ba Xà Ba Đề và năm trăm cung nữ đến xin Phật xuất gia, bà hết sức năn nỉ với chúng tăng nhờ tŕnh lên với Phật, nhưng không một ai chịu chuyển tŕnh. Riêng A Nan hoan hỷ nhận lời ngay. Lại một hôm, cùng đi du hóa trong đoàn của Ma Ha Ca Diếp, ngang qua một lan nhă của Tỳ kheo ni, nhóm này vừa trông thấy ùa ra đón rước. Mặc dù Ca Diếp là vị trưởng lăo niên xĩ đạo cao lạp trưởng, thế mà họ chỉ vây quanh A Nan để hỏi đạo, rồi sau mới quay sang bái vấn Ca Diếp. Một hôm khác, nhân có việc đi một ḿnh gặp một cô gái nô lệ tên Bát Cát Đế (Praksti hay Pakati) trong ḍng họ Ma đăng già (Matànga). A Nan bị cô gái này yêu say mê mệt, quyết cướp cho được làm chồng, may nhờ Phật phương tiện t́m cách giải cứu mới thoát khỏi.

Từ khi A Nan bị nạn Ma đăng già, Phật không cho ngài xuất ngoại một ḿnh. Phật đi đâu luôn luôn có A Nan đi theo. V́ vậy trong các hội thuyết pháp luôn luôn có mặt A Nan. Pháp Phật như biển cả, nước biển ấy hoàn toàn chảy hết vào tâm A Nan, không sót một giọt.

Một hôm trên đường du hóa, nhân trời nắng gắt, Phật ngồi nghỉ dưới bóng cây, bảo A Nan mang b́nh ra sông lấy nước về uống. A Nan mang b́nh không về, tŕnh rằng nước sông quá đục không dùng được, v́ trên mạn thượng lưu cách đó không xa, có nhiều ngựa voi lội qua, quậy nước đục ngầu. Phật truyền cứ múc nước lên uống, A Nan đành trở lui xuống sông th́ ngạc nhiên biết bao, nước sông trở lại trong vắt như mắt mèo. A Nan hỏi duyên cớ, Phật mỉm cười không nói.

Khi Phật về già, một hômA Nan nằm mộng thấy bảy việc kỳ quái, ḷng rất hoang mang lo sợ, sáng dậy tŕnh lại Phật biết để thỉnh ư kiến. Bảy sự việc ấy như sau:

(1) Lửa dữ rực cháy, thiêu đốt khắp biển lớn nhỏ và sông hồ ng̣i lạch.

(2) Mặt trời rơi rụng, thế giới tối tăm, A Nan vươn lên đầu cao ngang núi Tu di.

(3) Tỳ kheo bỏ giới luật, treo áo cà sa.

(4) Tỳ kheo pháp y tơi tả, lận đận khốn cùng trong lao lư chông gai.

(5) Heo rừng từng đoàn kéo đến bới gốc rễ cây chiên đàn to lớn xanh um.

(6) Voi con không nghe lời voi mẹ, tung tăng rong chơi khắp xứ, lạc bước vào chốn đồng khô cỏ cháy, chết đói chết khát ngổn ngang.

(7) Sư tử chết, các loài phi trùng, điểu thú không dám lại gần, ḍi bọ từ trong ruột sư tử ḅ ra lô nhô lúc nhúc, rút rỉa thịt xương sư tử.

Nghe A Nan kể lại bảy việc thấy trong giấc mộng. Phật rầu rầu nét măït, dạy rằng: "Này An Nan! Mộng tuy do tâm tạo, nhưng đó cũng chính là triệu chứng báo trước tương lai giáo pháp của ta đấy.

- Này A Nan! Lửa dữ thiêu đốt sông biển, đó là điềm trong tương lai có hạng Tỳ kheo được tín chúng cúng dường đầy đủ, lại khởi xướng đấu tranh, vi phạm giáo pháp thanh tịnh của ta.

- Này A Nan! Mặt trời rơi rụng, thế giới tối tăm, đầu ông cao ngang núi Tu di, đó là điềm sau khi ta niết bàn, đại chúng Tỳ kheo cùng chư thiên và quần chúng sẽ yêu cầu ông tuyên dương chánh pháp.

- Này A Nan! Tỳ kheo bỏ giới treo áo cà sa, đó là điềm trong tương lai có hạng tỳ kheo chỉ chuyên nói lư thuyết suông mà không thực sự tu hành.

- Này A Nan! Tỳ kheo lận đận khốn cùng, pháp y tơi tả, đó là điềm trong tương lai có hạng tỳ kheo vợ con đùm đề, bỏ giới không tu, xuôi theo thế tục hưởng lạc.

- Này A Nan Heo rừng đào bới rễ chiên đàn, đó là điềm trong tương lai có hạng tỳ kheo buôn bán Như lai, xem chánh pháp như phương tiện trao đổi để cầu lợi dưỡng.

- Này A Nan! Voi con không nghe lời voi mẹ đến đổi bị đói khát mà chết, đó là điềm trong tương lai có hạng tỳ kheo thiếu niên hậu học không nghe lời giáo huấn của trưởng lăo, không tin tội phước quả báo, chết đọa vào địa ngục.

- Này A Nan! Ḍi bọ từ trong bụng sư tử chết ḅ ra, rút rỉa xương thịt sư tử chết mà ăn, đó là điềm trong tương lai chính đệ tử Phật trở lại phá hoại giáo pháp Phật, chứ không phải ngoại đạo đủ sức phá nổi".

Một trong bảy mộng triệu trên đây đă được kiểm chứng đúng, ngay sau khi Phật nhập diệt ba tháng. Đó là việc A Nan được đại hội kiết tập kinh điển lần thứ nhất giao phó trách nhiệm đứng lên tụng lại các kinh điển của Phật cho đại chúng nghe. Tương truyền rằng trước khi khai hội, A Nan xin dự nhưng bị chủ tọa là Ma Ha Ca Diếp từ chối. Uất ức v́ không được tham dự, A Nan t́m một chỗ vắng trong động để tham thiền t́m cho ra lẽ. Ngồi như thế một ngày một đêm mệt quá, vừa ngă lưng xuống định nghỉ xả hơi th́ hoát nhiên đại ngộ. Sau đó, A Nan xin đến gặp Ca Diếp trở lại, được Ca Diếp hoan hỷ đón vào và giao cho trách nhiệm kết tập kinh điển.

10.- LA HẦU LA (Rahula), Mật Hạnh số một

La Hầu La là con ruột của Phật khi ngài c̣n là thái tử. Sau khi thái tử xuất gia, La Hầu La là một trong những người có thể thừa kế vương vị Ca Tỳ La. Nhưng điều mà Phật đă từ bỏ, ngài không muốn cho con ngài làm. V́ vậy khi về thăm quê lần đầu tiên, Ngài phương tiện t́m cách đưa La Hầu La đi xuất gia và giao cho Xá Lợi Phất dạy bảo.

Với sự xuất gia của La Hầu La, chế độ Sa di bắt đầu khai xuất. Bấy giờ, La Hầu La khoảng 15,16 tuổi, chưa ư thức được tầm quan trọng của con đường mới và cũng chưa đủ sức lănh nạp giáo pháp Phật. Đối với sanh hoạt tăng đoàn, chẳng qua cha bảo sao con nghe vậy, không ưa thích cũng chẳng chống báng.

Để tẩy trừ tập khí vương giả quen thói chỉ tay năm ngón, Phật bảo Xá Lợi Phất giao cho La Hầu La công việc quét dọn đ́nh viện hàng ngày. Một hôm quét xong trở về pḥng th́ pḥng đă bị một khách tăng chiếm ở và quăng y bát của La Hầu La ra ngoài. La Hầu La đành ôm y bát ra sân ngồi. Th́nh ĺnh trời mưa, La Hầu La lại ôm y bát vào ngồi cầu xí. Việc này sau khi Phật biết, trở thành nguyên nhân khiến Phật lập quy chế mới, cho Sa di ở chung pḥng với Tỳ kheo. Từ đó La Hầu La sát gót Xá Lợi Phất. Nhân một hôm cùng đi khất thực với bổn sư, tín chúng cúng dường không đồng đều, La Hầu La bất b́nh, nên từ đó Phật chế ra luật Lục ḥa kỉnh.

Một hôm cùng với Xá Lợi Phất vào thành Vương Xá khất thực, hai thầy tṛ gặp một gả mất dạy bỏ cát vào b́nh bát của Xá Lợi Phất rồi dùng gậy đánh lên đầu La Hầu La. Nh́n gương mặt phừng phừng tức giận của La Hầu La, Xá Lợi Phất ôn tồn khuyên bảo:

- Nếu là đệ tử của Phật, nhà ngươi nên có tinh thần nhẫn nhục, không nên cưu hận và nên thường vận dụng tâm từ bi thương xót tất cả chúng sanh. Vinh nhục, khen chê không đáng cho ta lưu ư. Phật dạy trên thế gian này không có sức mạnh nào lớn đến đâu có thể thắng nổi sức mạnh của nhẫn nhục.

Việc này sau khi Phật biết, lại được Phật dạy thêm:

- Này La Hầu La, người không biết nhẫn nhục không thể nào thấy Phật, thuận Pháp, gần Tăng, thường bị đọa lạc vào đường dữ. Có nhẫn nhục mới có b́nh an, mới tiêu trừ được họa hoạn, phát triển trí tuệ. Trí tuệ tối cao là con đẻ của nhẫn nhục. Người có trí tuệ mới thấy rơ quả báo thâm viễn, khắc phục sân tâm, thường hành tinh tấn, thể hiện chân tinh thần và chân ư nghĩa của Phật pháp, ḥa hợp với thế tục mà không ô nhiễm. Nhẫn nhục là tăng thượng duyên của đạo pháp, giúp hành giả sớm chứng giải thoát.

Được Phật và Xá Lợi Phất kềm sát và từ mẫn giáo hóa, tập khí cương cường của ḍng máu vương giả trong người La Hầu La mỗi ngày mỗi lạt phai và tánh t́nh lần lần trở nên ôn ḥa nhu thuận. Duy chỉ có một tánh chưa bỏ được, đó là tánh ưa bông đùa dối gạt để mua vui. Nhằm sửa trị tánh này, một hôm Phật bảo La Hầu La bưng một chậu nước đến cho ngài rửa chân. Rửa xong, Phật hỏi La Hầu La:

- Nước này có thể uống được không?

- Thưa không.

- V́ sao?

- V́ đă ô uế.

- Nước ô uế không dùng được, tâm ô uế cũng thế. Mang danh xuất gia mà không tịnh tâm tu học, không giữ ǵn lời nói, ḷng tràn đầy ba độc cấu uế th́ khác ǵ mớ nước ô uế này. Đă không dùng được th́ hăy đổ đi.

Phật bảo La Hầu La đem chậu đi dổ rồi mang chậu không về. Hỏi:

- Chậu này có dùng đựng cơm được không?

- Thưa không.

- V́ sao?

- V́ mặt chậu bám đầy chất dơ.

- Chậu dơ không dùng được, thân dơ cũng thế. Mang danh xuất gia mà không tu giới định huệ, không thanh tịnh thân khẩu ư, ḿnh dính đầy ba độc cấu uế th́ khác ǵ cái chậu dơ này. Đă không dùng được th́ thà đập bể c̣n hơn.

Phật đá nhẹ vào chậu khiến chậu vỡ đôi. Hỏi:

- Nhà người có tiếc cái chậu không?

- Thưa không, v́ là chậu dơ.

- Này La Hầu La! Nhà ngươi không tiếc chậu dơ như thế nào th́ tăng đoàn không dung người dơ cũng như thế. Mang danh xuất gia mà không biết trọng uy nghi, hư ngôn lộng ngữ th́ ai mà yêu mến nhà ngươi đuợc?

Từ đó, La Hầu La thề quyết tâm hoán cải, nghiêm tŕ giới luật, tinh tấn đạo tâm, suốt ngày kín tiếng lặng hơi, quyết luyện mật hạnh. Tu như vậy trong mấy năm liền, vẫn không thấy tiến bộ, nhưng một hôm nhân một câu nói của Phật mà hoát nhiên khai ngộ. Hôm ấy cùng Phật đi du hóa, Phật chỉ cảnh vật xung quanh bảo La Hầu La rằng:

- Hăy nh́n vạn tượng sum la kia, rồi nh́n trở lui vào tâm niệm và thân thể của ḿnh, để xem thử có ǵ đứng yên một chỗ không? Vô thường! Vô thường tất cả! Nên biết như thế và đừng để cho tâm chấp trước dính mắc vào đâu hết.

Sau một thời gian chăm chú luyện mật hạnh, câu nói đơn giản trên đây của Phật như có mănh lực của dông sấm đập vào màn nhĩ, khiến La Hầu La choáng váng bèn xin Phật trở lui về tịnh xá ngồi thiền.

Phật du hóa về, cho gọi La Hầu La lên bảo:

- Ông đă chứng được tận cùng của Mật hạnh rồi đấy. Giờ đây hăy vận dụng tâm từ bi đối xử với người và vật để mở rộng tâm lượng và dung nạp tất cả chúng sanh vào ḷng. Dung nạp được tất cả chúng sanh th́ tội ác dứt trừ. Bờ giải thoát đă gần kề.


Ghi chú:

[1] Lại có sách ghi: Một hôm, trên đường đi du hóa trở về, hai ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên bị đồ chúng của ông Bảo Lạc Noa, thuộc phái Ni Kiền Tử (Lơa h́nh), cầm gậy chận đường gây sự. Bọn này khi thấy Xá Lợi Phất đi tới, chận lại hỏi rằng: "Trong chúng chánh mạng (họ tự xưng như thế), có Sa môn không?" Xá Lợi Phất vốn là bậc Trí tuệ số một, đón biết ư chúng nên trả lời rằng: "Chúng chánh mạng sa môn không, chúng Thích Ca sa môn có, nếu A la hán c̣n tham ái là không có kẻ ngu si". Chúng không hiểu, tưởng ngài khen chúng nên để ngài đi. Đến lượt ngài Mục Kiền Liên đi tới, chúng lại hỏi câu ấy, ngài Mục Kiền Liên đáp: "Trong chúng các ngươi làm ǵ có quả sa môn!" Chúng cho là nhục mạ chúng, bèn vây đánh nhừ tử rồi bỏ đi. Ngài Xá Lợi Phất quay lại thấy bạn, ḿnh mẫy bầm nát, thịt rơi từng mảnh, liền lấy áo cà sa bọc đem về tịnh xá. Được hỏi tại saongài là bậc thần thông nổi tiếng mà lại để bị như thế, ngài đáp: "Khi nghiệp lực đến, chỉ một chữ thần c̣n chưa nhớ được, huống nữa là phát thông!" Nói xong, ngài thị tịch.

 

[04]

THÁNH CHÚNG NGOÀI THẬP ĐẠI ĐỆ TỬ

Như đă biết trong một đoạn trước, Thánh chúng đệ tử của Phật không chỉ giới hạn trong số mười vị đại đệ tử nói trên. Tổng số Thánh chúng chứng quả gồm tất cả là 1255 vị mà đoạn ở đầu các kinh thường chỉ nêu con số tṛn là 1250. Trong số này, mười thánh giả đại đệ tử trên v́ quá xuất sắc nên luôn luôn được nhắc nhở làm gương mẫu tiêu biểu. Mặt khác, nếu kể chung cả bốn chúng xuất gia lẫn tại gia, th́ ngoài mười vị gương mẫu tiêu biểu, đệ tử Phật c̣n có một số khác nữa, cũng có những sở đắc đặc thù riêng, không kém quan trọng, liệt kê sau đây:

A.- TRONG CHÚNG TỲ KHEO

1.- Pháp lạp số một : Kiều Trần Như.
2.- Tánh quư số một : Ca Lỵ Hào Đà Tử Bạt Đề.
3.- Mỹ ngôn số một : La Cưu Sát Ca Bạt Đề.
4.- Sư tử hống số một : Tân Đầu Lô.
5.- Giải thoát số một : Chu Lỵ Bàn Đà Già.
6.- Vô tưởng số một : Ma Ha Bàn Đề.
7.- Thiền định số một : Ly Bà Đa.
8.- Tinh tấn số một : Tô Na Khảo Lỵ Tỳ Sa.
9.- Mỹ âm số một : Văn Nhị Bách Ức.
10.- Sở đắc số một : Tư Ba Ly.
11.- Tín tâm số một : Bà Ca Lỵ.
12.- Đắc giải số một : Câu Hy La.
13.- Hạnh vận số một : Cưu Sất Đà Na.
14.- Thí tài số một : Bà Kỳ Sa.
15.- Lănh chúng số một : Ưu Lâu Tần La Ca Diếp.
16.- Giáo tế số một : Ca Lưu Đà Di.
17.- Vô bệnh số một : Bạc Câu La.
18.- Kư ức số một : Ưu Bà Ly.
19.- Giáo hội Ni chúng số một : Nan Đà Ca.
20.- Giáo hội Tỳ kheo số một : Kiếp Tân Na.

B.- TRONG CHÚNG TỲ KHEO NI

1.- Pháp lạp số một : Ma Ha Ba Xà Ba Đề.
2.- Trí tuệ số một : Kế Ma.
3.- Thần thông số một : Liên Hoa Sắc.
4.- Tŕ luật số một : Ba Sất Già La.
5.- Thuyết pháp số một : Pháp Dữ.
6.- Thiền định số một : Nan Đà.
7.- Tinh tấn số một : Tô Na.
8.- Thiên nhăn số một : Cổ Câu La.
9.- Tiệp tuệ số một : Bạt Đà Nhă Đà La.
10.- Tín tâm số một : Chỉ Già La Ma Đa.

C.- TRONG CHÚNG ƯU BÀ TẮC

1.- Bố thí số một : Tu Đạt.
2.- Thuyết pháp số một : Chất Đa.
3.- Cúng dường số một : Ức Ca.
4.- Y hộ số một : Kỳ Bà.
5.- Tín thật số một : Na Cưu La.
6.- Bất hoại tín tâm số một : Tu La Am Bà Đa.

D.- TRONG CHÚNG ƯU BÀ DI

1.- Bố thí số một : Tỳ Xá Khư.
2.- Đa văn số một : Uất Đa La.
3.- Khán bệnh số một : Tu Bỉ Đa.
4.- Tín ngưỡng kiên cố số một: Ca Đế Nhĩ.
5.- Truyền Tam bảo số một : Ca Ly.

Sở dĩ Phật thuần lương hóa được xă hội thời bấy giờ và thành công rực rỡ trong công cuộc thánh hóa một số đệ tử đông trên ngàn người, là nhờ Phật hội đủ mọi nguyên nhân căn bản thiết yếu của một nền giáo dục. Phương pháp giáo hóa của Ngài có nhiều ưu điểm đặc biệt. Trước hết trên mặt nổi, phải kể đến giáo pháp Trung đạo thậm thâm vi diệu của ngài. Thứ đến dưới mặt ch́m, phải kể đến tâm đức Từ Bi Hỷ Xả rộng lớn của Ngài. Thứ nữa ở tầng trung gian, phải kể đến cái biệt tài vô song của ngài khéo xử dụng nhiều phương tiện thiện xảo, thích nghi mọi căn cơ, mọi tŕnh độ, mọi hoàn cảnh. Điển h́nh nhất là các trường hợp ngộ đạo sau đây:

I. CHU LỴ BÀN ĐÀ GIÀ (Suddhi Panthaka)

Hai anh em ông Bàn Đà Già (c̣n gọi Bán Thác Ca) là hai anh em sanh đôi và cùng theo Phật một lần. Ông anh (Ma Ha) thông minh lanh lợi bao nhiêu th́ trái lại, ông em (Chu Lỵ) u mê đần độn bấy nhiêu. Biết rơ năng khiếu chậm lụt của Chu Lỵ, nhưng Phật hết ḷng mến yêu và đăïc biệt trọng nể hơn ông anh, v́ Chu Lỵ là người tất mực chánh trực. Một hôm Phật đi thuyết giáo về đến cổng tịnh xá Kỳ Viên th́ thấy một đám quần chúng đang vây quanh một vị Sa môn ở bên vệ đường mà chỉ chỏ chê cười, trong khi đó vị sa môn kia ngồi khóc lóc gào thét thê thảm. Đó chính là Chu Lỵ vừa bị anh đuổi đi, không cho ở chung với chúng tu học nữa. Phật d́u ông trở lại tịnh xá, hỏi:

- V́ sao ông ngồi khóc ở đây?

- Bạch Phật, đệ tử biết ḿnh là kẻ ngu đần, nên tuy xuất gia một lần với thân huynh, được thân huynh tiếp sức dạy thêm cho, nhưng măi đến nay một bài kệ ngắn cũng không sao thuộc nổi. Thân huynh bảo rằng đệ tử không c̣n hy vọng tu hành, hôm nay thừa lúc Phật đi vắng, đuổi đệ tử hoàn tục. Bị trục xuất ra khỏi tăng đoàn, đệ tử không c̣n biện pháp nào hơn là ngồi khóc, chờ Phật về giải cứu.

Phật từ ái an ủi Chu Lỵ rằng: "Ông không nên quan tâm điều đó. Ông từng theo ta trên con đựng du hóa đó đây. Qua kinh nghiệm, ông cũng thấy hễ ai biết ḿnh ngu th́ đó mới là kẻ trí. C̣n thường thường chỉ những kẻ thực sự ngu độn mới lầm tưởng rằng ḿnh là bậc thông minh. Nay ông tự biết ḿnh ngu th́ đâu có phải người ngu hẳn mà thất vọng?"

Sau khi vỗ về an ủi, Phật bèn ủy thác Chu Lỵ cho A Nan dạy bảo và đặc biệt căn dặn A Nan nên kiên nhẫn và khéo t́m những biện pháp thích nghi làm sao cho Chu Lỵ thuộc nổi một bài kệ là đủ. Ít lâu sau, A Nan ngao ngán, giao trả Chu Lỵ lại cho Phật, v́ không có cách nào khiến ông thuộc nổi một câu, chứ chưa nói đến trọn bài.

Từ đó, Phật đích thân đảm nhiệm lấy việc giáo hóa Chu Lỵ. Ngài dạy ông học câu kệ: "Phủi bụi trừ dơ" (Phất trần trừ cấu). Hết tháng nọ qua tháng kia, chỉ mỗi một câu bốn chữ ấy, ông đọc trước quên sau, học măi không nhớ. Đại chúng đều cho rằng Phật phí công vô ích, Chu Lỵ không thể nào tu được. Riêng Phật không nản, cho gọi Chu Lỵ đến bảo riêng rằng: "Từ nay ta giao cho ông công việc quét sân, quét nhà, lau chùi mọi vật dụng trong tịnh xá đừng để bụi bám vào, hễ tay lau quét th́ đồng thời miệng đọc tụng bài kệ".

Thấy ông suốt ngày miệng đọc tay làm, ai cũng lấy làm kỳ, đổ xô đến vây quanh ông mà chọc ghẹo chế diễu. Phật quở trách đại chúng, cấm không ai được quấy rầy ông làm trở ngại phương pháp giáo hóa của Phật. Từ đó, hễ nghe ông đọc: "Phủi bụi trừ dơ" th́ đại chúng hỗ trợ đọc theo. Trải một thời gian sáu năm, ông mới nhớ được trọn vẹn cả bốn câu mà không vấp váp. Tiếp tục như thế lâu ngày, ông nhập tâm, khi ăn lúc ngủ, luôn luôn bốn chữ ấy xuất hiện nơi đầu lưỡi. Rồi một hôm bỗng vỡ lẽ, ông hiểu được ư nghĩa câu kệ và ông nghĩ rằng:

- Bụi bặm đâu chỉ có ở mặt ngoài, nó c̣n nằm bên trong nữa. Bụi bặm bên ngoài thấy rơ trên than, đất, đá, sỏi; đó là thứ bụi dễ thanh trừ. Bụi bặm trong nội tâm mới khó thấy và cũng nhiều hơn. Đó là các phiền năo tham sân si. Loại bụi nguy hiểm này, phi người có đại trí, không ai thanh trừ nổi.

Nghĩ như vậy xong, tâm ông dần dần trở nên trong lắng. Tuy chưa thanh tịnh hóa được nghiệp nhân quá khứ, nhưng nghiệp nhân hiện tại đều đă hiện ra b́nh đẳng trước mắt. Ông lại nghĩ ḷng ái dục của con người, đích thực đó là bụi bặm mà kẻ trí nhất định phải tiêu trừ cho hết. Không tiêu diệt hết ái dục th́ không thể vượt khỏi ṿng sanh tử. Đó là điều đáng thẹn đối với kẻ mang danh xuất gia, v́ ái dục là nguyên nhân xuất sanh các khổ năo tai ương, trói buộc con người, khiến cuộc sống mất tự do hoàn toàn. Không c̣n ái dục nữa, ḷng mới thanh tịnh, tự do, giải thoát và trí mới soi thấy được chân lư.

Nhờ những tư tưởng riêng ḿnh tự giác đắc, Chu Lỵ Bàn Đà Già dần dần tiêu trừ được ba độc tham sân si, tấn nhập cảnh giới b́nh đẳng, không khởi niệm yêu ghét, không móng ư khen chê, thoát hẳn ngoài vơ vô minh tù hăm. Tâm ông liền hốt nhiên khai ngộ.

Ḷng nhẹ nhàng lâng lâng, ông b́nh thản đến trước Phật đảnh lễ bạch rằng:

- Bạch Phật! Đệ tử đă "Quét bụi trừ dơ" xong rồi.

Phật hoan hỷ ngợi khen Chu Lỵ rồi quay về đại chúng bảo rằng:

- Này đại chúng! Tụng đọc hàng ngàn pho kinh mà không như thật hiểu thấu nghĩa kinh, không như thật hành tŕ đúng ư kinh, không bằng chỉ thọ tŕ một câu kệ ngắn, rồi y vào đó thực hành đến mức nhập diệu, th́ quyết định phải đắc đạo. Gương Chu Lỵ Bàn Đà Già là một bằng chứng.

Chu Lỵ sau khi chứng quả, là một trong số thánh chúng hữu danh của Phật, được toàn thể tăng chúng rất mực tôn kính. Tuy nhiên, sinh hoạt của ông vẫn không thay đổi. Hàng ngày, ông vẫn tiếp tục công phu sáng chiều quét sân, quét nhà và lau chùi vật dụng trong tịnh xá, trong khi đó miệng vẫn lâm râm tŕ tụng câu kệ "Phủi bụi trừ dơ".

II.- NGƯỜI GÁNH PHÂN NI ĐỀ (Nidà)

Một hôm, Phật và A Nan đang hành hóa ở ngoại ô thành Xá Vệ th́ đột nhiên có một người gánh hai thùng phân đấy ấp, từ hướng ngược chiều đi lại. Xa trông thấy bóng Phật, anh ta hoảng sợ dừng bước định t́m một lối rẽ để tránh. Ư anh ta nghĩ rằng ḿnh là giống người ty tiện Thủ đà la, lại thêm làm nghề ô uế, nếu lỡ gặp Phật, mùi ô uế xông lên th́ mang tội lớn. Phật đă nghe nói nhiều về người gánh phân này, nên khi thoáng thấy, ngài dụng ư muốn độ, bèn bảo A Nan cứ lẵng lặng tiến bước, c̣n riêng ḿnh th́ rẽ sang lối quanh khác, rồi đột ngột xuất hiện trước mặt anh ta.

Người gánh phân kinh hoàng, bỏ vội gánh phân xuống đất, cúi đầu quỳ mọp bên vệ đường, run sợ năn nỉ:

- Lạy Phật.

- Ni Đề! Hăy đứng dậy.

Phật gọi đích danh, khiến người gánh phân - chính Ni Đề - ngạc nhiên, không hiểu v́ sao Phật biết tên ḿnh.

- Ni Đề! Phật nói tiếp. Ông muốn theo ta xuất gia không?

- Lạy Phật! Con quả thật tên là Ni Đề, nhưng làm sao Phật biết? Và làm sao có thể xuất gia được? Tăng đoàn của ngài gồm toàn là vương tử Sát đế lỵ và đạo sĩ Bà la môn, làm sao dung chứa được hạng người hạ tiện thuộc gịng Thủ đà la làm nghề ô uế như con?

- Loài người sinh ra đều b́nh đẳng. Phật dạy. Không có gịng họ ty tiện. Cũng chẳng có nghề nghiệp ty tiện. Chỉ có người ty tiện v́ tâm bị nhiễm độc tham sân si mà thôi!

Nói xong, Phật tự thân dắt Ni Đề xuống sông Hằng tắm rửa sạch sẽ và đưa về tịnh xá Kỳ Viên cho xuất gia làm sa môn. Ni Đề sau khi xuất gia, một mực tinh tấn, cần khổ chuyên tu, trừ bỏ hết cái lốt người gánh phân, ḷng trở nên tuyệt đối thanh tịnh, nên chưa đầy một tuần, chứng ngay được quả A la hán và hiện được thần thông.

Quốc vương Ba Tư Nặc sau khi nghe tin một người gánh phân xuất gia làm đệ tử Phật, lấy làm kinh hoàng cho rằng như thế là làm ô nhục hàng sa môn và gây khó khăn cho sự kính lễ của hàng vua chúa. Nhà vua liền đến tịnh xá để phiền trách Phật. Đến nơi, ông thấy một vị tân sa môn, uy nghi đức hạnh, đang tọa thiền trên một phiến đá gần cửa ra vào và đang hiện thần thông kỳ diệu. Lễ Phật xong, nhà vua hướng về vị tân sa môn mới gặp mặt và hỏi thăn để biết danh tánh. Phật bảo:

- Đó chính là Ni Đề gánh phân, nhờ công hạnh tinh tấn đă chứng quả A la hán và có nhiều thần thông.

Thấy vua ngạc nhiên, Phật giảng dạy:

- Chánh pháp như ḍng nước trong, như ngọn lửa dữ, như ḷng đại dương. Trên thế gian này, không vật ǵ ô uế mà ḍng nước trong không tẩy gội sạch. Không vật ǵ xấu xa, dù lớn dù nhỏ, mà ngọn lửa dữ không thiêu hủy hết. Không có một thức ǵ, dù sạch hay dơ, dù tịnh hay uế, mà ḷng đại dương không dung nạp và tịnh hoá được hoàn toàn. Với chánh pháp, cũng thảy đều được ly dục mà trở nên thanh tịnh. Với chánh pháp, không hề có vấn đề chủng tộc, giàu nghèo, sang hèn. Tất cả những cái đó đều là giả danh. Nhục thể chỉ là sắc thân do bốn đại, năm uẩn giả họp mà thành. Trong nhục thân chỉ có trí tuệ mới là điều quan trọng. Nếu biết khêu đèn trí tuệ th́ ai cũng được cứu độ. Trí tuệ bừng sáng trong thân giả hợp ô uế, không khác ǵ hoa sen nở trong chốn bùn lầy. Bùn thối mặc bùn, sen nở không ngăn được sen thơm. Bệ hạ là người thông minh, có nên v́ chê bùn dơ mà không chiêm ngưỡng màu sắc mát dịu và hương thơm ngạt ngào của sen không?

Trước những lời giảng giải minh bạch của Phật và trước sự thật cụ thể là vị La hán Ni Đề đang uy nghi hiện thần thông, nhà vua thấy hết c̣n lư do để phiền trách Phật. Ngược lại, ông hân hoan đảnh lễ vị La hán mới chứng quả và phát nguyện thường xuyên cúng dường mọi thức cần thiết, không thiếu một thứ ǵ.

III.- VĂN NHỊ BÁCH ỨC

Văn Nhị Bách Ức (Nghe hai trăm ức) hay Nhị Thập Ức Nhĩ (Hai mươi ức lỗ tai), trước khi chưa xuất gia, vốn là một nhạc sư nổi danh. Ông xuất thân con nhà phú hào, được cha mẹ nâng niu như châu báu. Từ lúc mới sanh, ông luôn luôn được bồng ẳm, không cho chân bén đất; dưới gan bàn chân ông mọc tua tủa những cḥm lông đen, trông rất xấu xa ghê sợ.

Một hôm, được nghe Phật thuyết pháp, ḷng xúc động mạnh, ông bèn phát nguyện xuống tóc xuất gia. Thấy ông ngày chỉ ăn một bữa và tu hạnh đầu đà dưới gốc cây, cha mẹ ông xót xa không chịu nổi, t́m mọi cách ngăn trở phá đám, nhưng mọi cố gắng đều không lay chuyển được nhiệt tâm tu hành của ông.

Sống đời sống khắc khổ như thế lâu ngày, thân thể ông dần dần suy nhược mà vẫn chưa đạt được một tiến bộ nhỏ nào, ông đâm ra nghi hoặc, nghĩ rằng có lẽ v́ không có túc duyên, định hoàn tục theo nếp sống sanh hoạt tại gia, làm nhiều việc bố thí để gây nhân phước đức cho một kiếp sau.

Phật quán biết tâm niệm của ông, t́m đến gốc cây ông ngồi, hỏi ông rằng:

- Từ khi vào tu, ông nhiều phen dùng âm nhạc giúp ta tuyên hóa chánh pháp, trưởng dưỡng tín tâm của đại chúng cũng như của chính ông. Công đức ấy thật là quư hóa. Nhưng gần đây ông v́ dơng mănh tu hành nên ngoại trừ việc tọa thiền, ông nhứt quyết không c̣n lưu tâm đến bất cứ một công việc nào khác; như thế nghĩa là sao? Bây giờ ta đặït ông câu hỏi này: Ông vốn là nhạc sư, trong khi đàn nếu ông lên dây đàn quá căng th́ hậu quả sẽ như thế nào?

- Bạch Phật! Dây đàn sẽ đứt.

- C̣n nếu quá chùn?

- Đàn sẽ không kêu.

- Tu hành cũng vậy, Phật bảo. Không nên quá căng, cũng không nên quá chùn. Quá căng hay quá chùn đều dễ sanh những tật xấu. Lâu ngày những tật xấu này sẽ biến thành những thói quen khó chữa. Không riêng ǵ vấn đề tu hành, phàm ở đời bất cứ việc ǵ cũng đều phải giữ đúng mức trung đạo và luôn luôn giữ tâm ḥa hoăn thư thái mới mong đạt được kết quả mong muốn.

Văn Nhị Bách Ức tuân theo giáo thị của Phật, giữ đúng mức trung đạo, tâm dần dần an tịnh. Chẳng bao lâu, ông chứng được quả A La hán.

IV.- ĐIỀU MĂ SƯ

Phương pháp giáo hóa của Phật không hề bị trói buộc vào một quy tắc cố định nào. Ngài luôn luôn linh động tùy cơ cảm của từng đệ tử mà giáo hóa, giống như lương y tùy căn bệnh mà quyết định phương thang. Cùng để đối trị một tật xấu, nhưng với hạng này Phật nói pháp môn này, sang hang người khác, Phật nói pháp môn khác. Phương pháp giáo hóa không bao giờ cố định, tùy thuộc vào hoàn cảnh và căn cơ. Giọng Phật giống như tiếng kêu của đại hồng chung, khi cần đánh mạnh th́ tiếng kêu to, khi cần đánh nhẹ th́ tiếng kêu nhỏ.

Một hôm có Mă Điều Sư (Người luyện ngựa) thành khẩn đến xin Phật khai thị chỗ mê mờ của ông. Phật không trả lời thẳng mà lại hỏi ngược trở lại rằng:

- Ông quen nghề luyện ngựa, hăy nói cho ta nghe về phương pháp luyện ngựa của ông như thế nào?

- Có ba phương pháp: một là mềm dẽo, hai là cứng rắn, ba là vừa mềm dẽo vừa cứng rắn.

- Giả sử gặp loại ngựa bất trị mà cả ba phương pháp ấy đều vô hiệu, ông c̣n có biện pháp nào nữa không?

- Hết cách, chỉ có đem giết.

Điều Mă Sư ngần ngừ một lát, rồi nói tiếp:

- Nhưng phương pháp điều ngự chúng sanh của Ngài th́ như thế nào?

- Ta cũng chỉ có ba phương pháp ấy thôi. Một là mềm dẽo, hai là cứng rắn, ba là vừa mềm dẽo vừa cứng rắn.

- Nhưng nếu cả ba phương pháp đều vô hiệu th́ sao?

- Cũng chẳng c̣n phương pháp nào hay hơn là đem giết đi.

Điều Mă Sư kinh hăi, rụt rè hỏi:

- Đệ tử được nghe trong giáo pháp của Phật, sát sanh là tội nặng nhất. Làm như thế không phải là phạm trọng giới chăng?

- Ông nói có phần đúng. Trong giáo pháp ta, sát sanh là tội nặng nhất. V́ sát sanh là nguyên nhân tạo nghiệp cực bất tịnh, đưa đến quả báo cực ác trong luân hồi. Nhưng phần không đúng là điều mà ta gọi giết ở đây so với sự giết có vấy máu của ông, hai bên có khác nhau. Hạng chúng sanh không thể điều phục được là hạng chúng sanh cực ác, không ai thèm giao thiệp, chẳng ai thèm dạy bảo hỏi han. Hạng chúng sanh ấy tuy đang sống nhưng khác ǵ người đă chết. Chính những kẻ ấy đă tự giết đấy chứ.

Điều Mă Sư bừng tỉnh xin quy y Phật, thọ tŕ năm giới. Và từ đó về sau, ông bỏ thói ngược đăi và chém giết.

V.- ƯƠNG KHUẤT MA LA

Tại thôn Tát Na ở phía bắc thành Xá Vệ, có một vị Bà la môn tên là Ma Ni Bạt Đà La. Y có một đệ tử tên là Ương Khuất Ma La. Hai thầy tṛ rất tương đắc. V́ thế các đệ tử khác sanh ḷng ganh ghét, phao truyền rằng giữa vợ của Ma Ni và Ương Khuất có tà ư dan díu nhau. Lời đồn đến tai Ma Ni, thảy đều bị ông gạt ra ngoài. Nhưng ác hại thay là nhân lời đồn láo khoét ấy, vợ của Ma Ni lại bắt đầu chú ư đến Ương Khuất. Thấy y đẹp trai, thông minh lanh lợi, bà ta không kềm chế được ḷng dục, lân la chọc ghẹo y, rồi v́ chọc ghẹo không được, dần dần trở nên say mê điên cuồng.

Thừa lúc Ma Ni vắng nhà, bà dở tṛ ong bướm sổ sàng với Ương Khuất, bị Ương Khuất cự tuyệt một cách nhục nhă. Nhân đó bà ta xấu hổ cùng cực, quyết vu vạ để trả thù. Đợi khi chồng về, dâm phụ khóc thét lên đ̣i tự sát. Hỏi duyên cớ th́ được cho biết là v́ Ương Khuất vô lễ xâm phạm đến tiết hạnh của ḿnh.

Nghe vợ tỉ tê, Ma Ni phừng phừng tức giận tên đệ tử phản phúc, nhưng mặt ngoài vẫn tỉnh táo, dùng lời dịu ngọt an ủi và khuyên răn đệ tử, rồi cho thông qua như không có ǵ quan trọng xảy ra.

Ít hôm sau, Ma Ni gọi Ương Khuất đến cạnh ḿnh, ôn tồn bảo:

- Ngươi theo ta học đạo đă lâu ngày, nhưng có một bí pháp ta chưa kịp truyền cho người. Nay ta tưởng đă đến lúc phải truyền bí pháp ấy. Nhưng muốn luyện bí pháp ấy, trước hết phải tẩy sạch tội lỗi. Muốn tẩy sạch tội lỗi, cần phải giết đủ trăm người, cắt lấy ngón tay và ngón chân xâu thành chuỗi đeo vào cổ.

Ương Khuất nghe xong rùng ḿnh kinh hăi. Nhưng Ma Ni lại cố cưỡng từ đoạt lư, ra công thuyết phục đệ tử đưa y vào đường tội lỗi mà rửa hận riêng. Cuối cùng v́ không dám trái lời, Ương Khuất nhắm mắt làm theo. Sau khi hạ sát xong người đầu tiên, y trở nên điên cuồng v́ quá sợ hăi. Để tránh phép nước trừng phạt, y trốn vào rừng, ŕnh có ai qua lại là chụp giết. Rồi mỗi ngày tội ác một chồng chất, y trở nên như người mất trí, không c̣n biết ǵ nữa.

Chúng đệ tử Phật nghe đầu đuôi câu chuyện, về mách lại Phật. Phật lấy làm thương xót, quyết ra tay tế độ, cứu vớt Ương Khuất. Phật t́m gặp y, đến khi đối mặt, ngài dùng uy lực riêng áp đảo, khiến y bủn rủn chân tay, con dao đang cầm rơi lúc nào không hay. Bất giác y sụp xuống lạy như cái máy. Phật từ mẫn hỏi:

- Ông muốn theo ta làm đệ tử không?

- Từ lâu rồi, ai thấy tôi cũng run sợ, quỳ lạy van xin tha mạng. Ngài có phép ǵ mà lại xoay ngược t́nh thế như vầy? Tôi giết người quá nhiều rồi, làm sao có thể theo ngài được?

Phật ôn tồn dạy:

- Giết người đành là một tội nặng. Nhưng nếu chân thành sám hối th́ vẫn được cứu vớt. Sám hối có công năng tiêu trừ tội nghiệp quá khứ. Ví như ánh sáng mặt trời xuất hiện th́ trong nháy mắt, tất cả bóng tối dù dày dặc đến đâu cũng bị phá tan. Ví như biển lớn khi thu nhận nước trăm sông, mọi bùn nhơ thảy đều lắng xuống trở thành trong xanh. Lại ví như ḷng đất sau khi thâu nhận phẩn giải thảy đều lọc thành ḍng nước trong lành. Ông khỏi lo ngại về tội lỗi đă qua, điều quan trọng là ông có thành tâm cải quá tự tân hay không mà thôi!

Từ đó, Ương Khuất theo Phật về làm đệ tử, ngày đêm chuyên tu một pháp sám hối duy nhất. Chẳng bao lâu, ông chứng quả A la hán.

VI.- QUỶ TỬ MẪU

Tại nước Đại Đâu có người đàn bà quái gở, chuyên bắt cóc trẻ nít để ăn thịt. Nhân đấy, dân trong nước gọi thị là Quỷ Tử Mẩu (Bà mẹ con của quỷ).

Tuy thích ăn thịt con nít như thế, nhưng chính con ḿnh th́ thị lại thương yêu chiều chuộng đúng mức. Dân nước Đại Đâu nghe tin thị thảy đều thất đảm. Phương pháp đề pḥng duy nhất là giữ chặt lấy con ḿnh, không cho ra khỏi nhà.

Một hôm Phật đến thuyết hóa tại Đại Đâu, được dân trong vùng cho biết câu chuện quái gở nầy. Để trừ tận gốc mối họa chung, Phật bèn bày cách cho một Tỳ kheo đến nhà Quỷ Tử Mẫu, lén bắt đứa con nhỏ nhứt của thị tên là Tân Già La đem về dấu tại tịnh xá.

Quỷ Tử Mẫu mất con, phát điên lên, quên ăn bỏ ngủ, suốt ngày ngồi gào khóc thảm thiết.

Mấy hôm sau, Phật t́m đến nhà hỏi:

- Làm ǵ khóc lóc bi thương như vậy?

- Người ta ăn cắp con tôi.

- Sao không đi t́m mà ngồi khóc ích ǵ?

Nghe nói, thị lại càng khóc rống to hơn.

Phật ôn tồn tiếp tục hỏi:

- Mụ thương yêu con mụ lắm phải không?

- Cháu Tân Già La của tôi rất dễ thương. Tôi mất nó th́ chỉ

có chết mới khuây khỏa được.

Thừa cơ hội, Phật nói tiếp:

- Mụ thương con mụ, khác nào hàng xóm thương con người ta. Mụ mất con đau xót như thế nào th́ kẻ khác mất con cũng đau xót như thế ấy. Lâu nay, mụ ăn thịt bao nhiêu là trẻ nít. Như vậy mụ đă khiến bao nhiêu bà mẹ gào khóc như mụ hôm nay. Bây giờ mụ có muốn tôi giúp mụ t́m lại con không?

- Thưa nếu quả thật ngài giúp tôi t́m lại được con, th́ ngài bảo ǵ tôi cũng làm theo.

Phật trả lại Tân Già La cho Quỷ Tử Mẫu. Từ đó Quỷ Tử Mẩu không những theo sát Phật hầu hạ, mà c̣n phát nguyện bảo vệ tất cả trẻ nít khỏi bị nạn bắt cóc.

VII.- MA ĐĂNG GIÀ

Trong số đệ tử Phật, người đẹp trai nhất mà cũng thông minh nhất, chính là A Nan. Ông nổi tiếng đa văn đệ nhất. V́ thiên trọng đa văn nhưng ít chú trọng giới hạnh, nên ngài mới bị Ma Đăng Già cám dỗ.

Một hôm, A Nan mang b́nh bát đến khất thực tại một xóm dân cùng đinh. Trên đường về, gặp lúc trời nắng gắt, A Nan khát nước dừng lại bên mé giếng xin nước uống. Bấy giờ có một cô gái nô lệ tên là Bát Cát Đế (Prakrti hay Pakati) thuộc gịng họ Ma Đăng Già (Matànga) đang đứng múc nước. Cô nầy (thường gọi lầm là Ma Đăng Già) tuy là gái cùng đinh hạ tiện, nhưng nhan sắc lại rất mỹ lệ.

Thoạt đầu, Bát Cát Đế từ chối, viêïn lẽ rằng ḿnh là gái hạ tiện, không được phép đến gần hàng quư tộc. Phương chi A Nan không những là người quư tộc mà lại c̣n là đệ tử của Phật, th́ nàng lại càng không dám lại gần. A Nan năn nỉ hồi lâu, Bát Cát Đế mới chịu đứng xa ra đổ nước xuống, A Nan tiến đến đưa hai tay bụm lại hứng uống từng hớp. Thấy A Nan quá dễ dăi, sau khi lời qua tiếng lại có vẽ ngọt ngào, Bát Cát Đế bèn đùa nghịch múc nước tạt vào chân A Nan, nói là để cho A Nan rửa chân.

Từ cuộc gặp gỡ đó, Bát Cát Đế biếng ăn nhác ngủ, ngày đêm tơ tưởng vẫn vơ, dung nhan mỗi ngày một tiều tụy. Mẹ của Bát Cát Đế thấy thế lo ngại cật vấn đôi ba phen, sau mới rơ nguyên nhân. Bà kinh hăi khi nghe con ngỏ ư nhất quyết lấy A Nan làm chồng. Bà hết sức dỗ dành can ngăn:

- A Nan là đệ tử Phật. Con nên biết hiện giờ toàn quốc Ấn độ, trên từ vua quan dưới đến thứ dân, ai ai cũng kính ngưỡng tôn sùng Phật. Ước mơ ngông cuồng của con không khéo làm cho cả nhà mang họa. Hơn nữa, tự thân A Nan là kẻ đoạn dục, làm sao con mong kết t́nh chồng vợ với ông ta được.

- Thưa mẹ, con tin chắc rằng A Nan không phải là người đoạn dục. T́nh ông đối với con không thua ǵ t́nh con đối với ông. Nếu không được cùng nhau kết tóc se tơ, chắc con chết quá!

Gịng Ma Đăng Già có một loại ma chú gọi là Ta tỳ ca la tiên phạm thiên; chú ấy có tác dụng làm mê man thần trí, rối loạn tâm hồn. V́ không có cách nào để ngăn cản con, mẹ của Bát Cát Đế bèn quyết định xử dụng ma chú gia truyền để bắt cóc A Nan.

Hôm sau, khi A Nan mang b́nh bát đến trước ngơ khất thục, từ trong nhà Ma Đăng Già có tiếng vọng ra mời mọc:

- Này Tỳ kheo A Nan! Nhà đă quét dọn sạch sẽ, rải hoa đốt hương chực đón rước tôn nhan, vậy xin kính mời tôn nhan quang lâm. Chúng tôi cũng đă bày sẵn thức ăn, xin mời ngài thọ cúng.

Trong khi thọ cúng, A Nan có cảm giác ḿnh đang bị dụ hoặc, nhưng nội lực yếu không chống nổi. Đến khi ăn xong th́ tâm thần đê mê, được Bát Cát Đế d́u vào pḥng nghỉ. Lúc bừng tỉnh, A Nan hoảng hồn, tông cửa chạy một mạch về Kỳ Viên. Rồi từ đó, mỗi khi A Nan ra khỏi Kỳ Viên th́ h́nh như có một luồng ma lực d́u kéo ḿnh đến xóm cùng đinh. Và cứ mỗi lần như thế là Bát Cát Đế trang diện cực kỳ lộng lẫy, đi theo sát gót A Nan.

Biết ḿnh đang sa ngă và không c̣n cách nào tự đối phó, A Nan bèn đem tự sự thú thật với Phật, cầu Phật giải cứu:

Phật cười:

- Đó là hậu quả của việc không chú trọng giới hạnh mà chỉ chuộng đa văn.

Phật bảo A Nan đi gọi Bát Cát Đế đến Kỳ Viên. Hỏi:

- Cô yêu A Nan lắm phải không?

- Thưa phải.

- Cô yêu cái ǵ nơi A Nan? Cái mũi chăng? Đôi mắt chăng? Hăy cứ nói thật, ta có thể thỏa măn được hết.

Bát Cát Đế lúng túng không biết trả lời ra sao. Phật tiếp:

- Vậy cô về mời cha mẹ cô đến đây. Cưới hỏi phải có sự bằng ḷng của cha mẹ.

Bà mẹ đến, Phật dạy:

- Nếu bà muốn cho Bát Cát Đế có thể thành hôn với A Nan, th́ bà phải bằng ḷng cho Bát Cát Đế xuất gia một phen, ta mới có thể đứng ra hợp tác hai bên được. A Nan xuất gia, Bát Cát Đế tại gia, hai bên không đồng cảnh ngộ, làm sao cử hành hôn lễ.

Bà mẹ bằng ḷng, Bát Cát Đế cũng vô cùng hoan hỷ như đă cầm chắc thành công trong tay. Từ đó, Bát Cát Đế nhập chúng Tỳ kheo ni, dồn hết tâm trí lắng nghe lời Phật dạy, ngày đêm ra công luyện tập công phu, để làm vui ḷng Phật mà sớm được Phật tác thành cho. Nhưng càng phấn chí tu hành, dần dần Bát Cát Đế tĩnh ngộ rằng những tư tưởng của ḿnh trước kia là sai lầm xằng bậy.

Về sau, Bát Cát Đế quyết chí thi đua học tập với A Nan, thử xem ai chứng quả trước. T́nh đời đă chuyển hẳn sang duyên đạo. Cuối cùng Bát Cát Đế thắng cuộc, nàng chứng quả A la hán khi Phật c̣n tại thế, được Phật nhiệt liệt ngợi khen. A Nan măi ba tháng sau khi Phật niết bàn, nhân bị Ca Diếp kích động mới chứng ngộ.

Bát Cát Đế nhân một mối t́nh nồng thắm mà được chuyển họa thành phước là một gương sáng đầy ư nghĩa trong việc chuyển mê thành ngộ: Mê ngộ vốn không hai. Câu chuyện Bát Cát Đế - An Nan là cái gương sáng nói lên mối tương quan giữa tục đế và chân đế: Mê ngộ gắn liền nhau. Ngộ sẵn có trong mê, ngoài mê không có ngộ.

Câu chuyện lịch sử không chối căi được giữa A Nan và Bát Cát Đế, tự nó có đầy đủ ư nghĩa biểu trưng chân lư muôn đời ấy.

Nha Trang, Đông Xuân.
1968 -1969.


(nguồn: http://quangduc.com)

<< về trang Đức Phật >>