Trên
thế giới này đầy dẫy những khổ đau. Mỗi ngày có hằng
triệu người không đủ thực phẩm để nuôi thân, phải chịu
đựng những cơn đói. Có hằng triệu người không đủ quần
áo, nhà cửa che thân, sống dưới những cơn mưa lạnh hoặc
những ngày nắng cháy da. Lại có hằng triệu người phải
gánh chịu những cơn đau gây ra do bệnh tật, mặc dù đã
có phương pháp trị liệu, nhưng họ vẫn không có được
một phương tiện chữa trị nào. Sự khổ đau trong việc sanh
sản. Cái đau của người mẹ. Và hơn nữa, cái đau của người
con khi được sanh ra, bị đẩy qua người mẹ, ra thế giới
bên ngoài đầy những yếu tố va chạm, xây xát. Tấm thân
nhuốm bệnh, già yếu và suy nhược, sự khổ đau của cái
chết.
Có
biết bao nhiêu người trên thế giới này đang sống bất lực
trong tay kẻ thù, trong tay những người muốn giết hại họ.
Trong nhiều quốc gia trên thế giới ngay giờ phút này có những
tù nhân đang bị tra tấn, đánh đập. Rồi còn sự tàn bạo
của chiến tranh. Những con người có tình cảm giống như
chúng ta, bất lực khi đối mặt khổ đau, họ không thể làm
gì khác hơn được. Có biết bao nhiêu lần ta phải đối diện
với những hoàn cảnh giống như thế, và trong tương lai sẽ
còn biết bao nhiêu lần nữa. Chỉ cần một chuyển động
nhẹ của bánh xe nghiệp quả là ta có thể trở thành những
con người đó. Mang tấm thân này là ta mang trên người bao
cơ hội để khổ đau. Ðã bao lần ta kinh nghiệm chúng, và
sẽ còn bao nhiêu lần nữa trong tương lai?
Những
yếu tố vật chất trong thân ta được gọi là Tứ đại.
Chúng được gọi là "đại", có nghĩa là lớn, vì năng lực
tàn hoại của chúng. Bốn yếu tố cấu tạo nên thân ta cũng
chính là bốn yếu tố cấu tạo nên quả đất này, mặt trời,
các hành tinh, và những vì tinh tú trong vũ trụ. Chính bốn
yếu tố này mà ta đang kinh nghiệm trong thân, chúng hoạt động
theo một định luật tự nhiên, cũng là nguyên nhân tạo dựng
và tan rã của những thái dương hệ hoặc các dãy ngân hà.
Năng lượng của chúng rất là vĩ đại. Trong một thời gian
ngắn ngủi, tứ đại hòa hợp với nhau. Sự hòa hợp tạm
bợ này làm ta quên đi bản chất tàn hoại của chúng, cho
đến khi chúng biến đổi theo định luật tự nhiên, trở
nên mất thăng bằng và khiến sự tàn hoại, tan rã của thân
thể, đau khổ và chết. Chúng ta như những đứa trẻ con vui
chơi trong một căn nhà đang bị cháy. Những đứa trẻ con
đang mãi mê chơi đùa, ham mê nhũng thú vui tạm bợ, hoàn toàn
quên đi chung quanh mình lửa đang bừng bừng thiêu đốt. Nhưng
trời đất vẫn còn lòng nhân từ, đã sai sứ giả đến báo
trước những nguy hiểm, những khổ đau đang hiện diện trong
mọi khía cạnh.
- Ngươi
có thấy trong cuộc đời này có những ông lão, bà lão 80,
90 hay 100 tuổi, yếu đuối, cong vòng như mái nhà, cúi xuống
vịn người trên chiếc gậy, chập chững bước, suy nhược,
tuổi trẻ đã mất lâu rồi, với răng rụng, tóc bạc thưa.
Và có bao giờ ngươi nghĩ rằng, rồi một ngày, mình cũng
sẽ bị tàn tạ như vậy? Ngay chính cả ngươi cũng sẽ không
thể nào trốn tránh khỏi?
- Ngươi
có thấy trong cuộc đời này có những người đàn ông, đàn
bà bệnh hoạn, đau khổ vì các chứng bệnh nan y, nằm trên
những xú uế của chính mình, phải nhờ người này đỡ ngồi
dậy, nhờ người kia đặt xuống giường. Và có bao giờ ngươi
nghĩ rằng, rồi một ngày mình cũng sẽ bị bệnh hoạn như
vậy? Ngay cả chính ngươi cũng không thể nào thoát khỏi?
- Ngươi
có bao giờ thấy trên cõi đời này, thây ma của một người,
một, hai hoặc ba ngày sau khi chết, xình lên, màu bầm tím,
hôi thúi. Và có bao giờ ngươi nghĩ rằng, một ngày nào đó
mình cũng sẽ bị cái chết tìm đến. Ngay cả chính ngươi
cũng không thể nào thoát khỏi?
Chúng
ta cũng thế, đều bị chi phối bởi những sự ấy. Cái chết
không chừa bất cứ một ai. Nó là sự chấm dứt của tất
cả. Không ai có thể trốn tránh sự thật này.
Rồi
còn những nỗi đau của tâm. Buồn khổ, thất vọng, lo âu,
hồi họp, tức giận, căm hờn, sợ hãi, ái dục, chán nản.
Chúng ta còn phải chịu vướng trong cái bẫy xập của sanh
tử luân hồi, lôi kéo bởi tham dục và si mê trong bao lâu
nữa? Nỗi khổ của sự bất tận này, mỗi sáng thức dậy
với những màu sắc và mùi vị, âm thanh và cảm giác, ý nghĩ
lập đi lập lại vô tận. Chúng ta sống một ngày, qua một
giấc ngũ, rồi lại thức dậy với cũng bấy nhiêu màu sắc,
mùi vị, âm thanh, cảm giác và ý nghĩ, trở đi, trở lại
không dứt.
Cũng
giống như những đứa trẻ con mê chơi trong căn nhà lửa,
chúng ta không chịu mở mắt nhìn những nỗi đau trong cuộc
sống của mình. Chúng ta đi nhốt những người già, người
bệnh vào nhà thương, viện dưỡng lão để ta khỏi phải
chứng kiến những nỗi sầu khổ của họ. Chúng ta đuổi
những kẻ ăn mày ra khỏi đường phố của mình, để ta khỏi
thấy những nhục nhằn của nghèo khổ. Chúng ta chưng diện
cho những thây ma để che dấu đi cái chết.
Chân
lý đầu tiên của đức Phật là sự khổ. Dù chúng ta có
chối bỏ đến đâu đi nữa, thân này rồi một ngày sẽ già
và bệnh hoạn. Nó sẽ chết, dù ta có tìm quên lãng trong những
thú vui bao nhiêu đi chăng nữa, thì sự có mặt của giận
hờn, thù ghét, lo âu, bối rối và căng thẳng vẫn còn tồn
tại. Chúng ta bị thiêu đốt trong ngọn lửa tham sân. Chân
lý đầu tiên, sự thật của đau khổ.
Ðức
Phật không dừng lại ở đó. Sau khi chỉ cho ta thấy sự thật
khổ đau, ngài giải thích cho ta nghe về nguyên nhân của chúng.
Cái gì đã trói cột chúng ta vào vòng bánh xe khổ lụy này?
Ðức Phật thấy rằng sự trói buộc ấy nằm ngay nơi trong
tâm của mỗi người chúng ta, chúng ta bị trói buộc vì lòng
ái dục. Chúng ta lăn theo bánh xe khổ đau vì ta đeo theo nó,
và chúng ta bám đeo theo nó cũng chỉ vì vô minh của mình.
Có
bốn sự si mê lớn là nguyên nhân chánh hằng trói cột chúng
ta vào vòng bánh xe khổ đau. Mối đam mê đầu tiên là sắc
dục. Sắc dục khiến ta lúc nào cũng đi tìm những âm thanh
và hình ảnh dễ chịu, những mùi vị ưa thích, những cảm
giác êm ái của thân thể. Chúng ta cứ mãi mê đi tìm những
thú vui tạm bợ, mỏng manh. Ta đeo đuổi chúng như là như
chúng có thể giải quyết những khó khăn của mình, như là
chúng có thể đem đến sự chấm dứt khổ đau. Chúng ta sống
đời mình trong sự mong đợi hai tuần nghĩ hè sắp tới, một
liên hệ tình cảm kế tiếp, một cái gì đó để chiếm hữu:
lúc nào cũng chờ đợi ở một hạnh phúc nào đó trong tương
lai, ngoài tầm tay với.
Có
một câu chuyện về Mulla Nazrudin, ông là một tu sĩ nổi danh
của Hồi giáo. Một hôm ông đi xuống chợ và thấy một thúng
ớt cay bán hạ giá. Ông mua hết cả thúng, đem về nhà, và
bắt đầu ngồi ăn. Những đệ tử của ông nhìn thấy ông
mặt mày đỏ ké, nước mắt tuôn chảy, miệng lưỡi bị
nóng phỏng, bèn kêu lên:
- Thầy
ơi, tại sao khổ như thế mà thầy lại cứ ngồi ăn hoài
vậy?
Nazrudin
lấy tay bốc thêm một trái ớt bỏ vào miệng rồi đáp:
- Ta
hy vọng rồi sẽ có một trái ớt ngọt!
Mối
si mê thứ hai là sự cố chấp vào ý kiến và quan điểm của
mình. Chúng ta có rất nhiều ý kiến về những sự việc chung
quanh, biết bao nhiêu là thành kiến. Cố chấp vào quan điểm
của mình là một trở ngại rất to tát. Nó ngăn chận không
cho ta nhìn thấy chân tướng của sự vật, nó như là một
lăng kính màu làm sai đi sự thật qua những thành kiến cá
nhân của mình. Một thiền sư Thái Lan khi được hỏi, những
học trò của ông bị trở ngại nào lớn nhất, ông đáp:
"Ý kiến, quan điểm, ý niệm về mọi việc. Về chính họ,
về phương pháp tu tập, về giáo lý của đức Phật. Ðầu
óc họ lúc nào cũng đầy dẫy những ý kiến. Họ cho mình
là khôn khéo nên không thèm lắng nghe ai nữa hết. Cũng giống
như một tách nước vậy. Nếu tách ấy chứa đầy nước
dơ, bẩn đục thì cũng chỉ là vô dụng. Chỉ khi nào đổ
đi nước cũ thì ta mới có thể sử dụng tách ấy lại được.
Các ông phải bỏ qua một bên những ý kiến của mình chừng
đó mới có thể thấy được".
Vị
tổ thiền tông thứ ba ở Trung Hoa là Tăng Xáng, có viết:
"Ðừng đi tìm kiếm chân lý. Hãy thôi nâng niu những ý kiến
của mình". Nếu chúng ta dẹp được mối si mê này, cà giáo
pháp sẽ phô bày. Mọi hiện hữu sẽ có mặt. Chúng ta cần
phải buông bỏ những thành kiến có sẵn của mình về bản
chất của sự vật, và những mơ ước của mình về chúng.
Buông bỏ mọi cố chấp vào những ý kiến đáng yêu của
mình. Ðây chính là mối ràng buộc lớn thứ hai, đã giữ
chúng ta trong vòng bánh xe luân hồi, bánh xe của khổ đau.
Sự
si mê thứ ba là cố chấp vào các lễ nghi và hình thức: cho
rằng chỉ cần thắp một nén nhang hay đốt một ngọn nến
đặt trên bàn thờ là mọi việc sẽ trở nên suôn sẻ. Những
phưong pháp tu tập, các nghi lễ đều được thức hành với
hy vọng rằng đốt một nén hương, một ngọn nến, đọc
một bài kinh, một câu thần chú sẽ có khả năng làm chấm
dứt được khổ đau này. Ngay chính việc cố chấp vào những
pháp tu, cố gắng trở nên đạo đức, hay bất cứ một hình
thức tâm linh duy vật nào cũng đều là những sợi dây xích
trói ta.
Si
mê thứ tư và cũng rất kín đáo và sâu xa là sự chấp ngã,
chấp có một cái ta riêng biệt cùng những sở hữu của nó.
Tin tưởng rằng có một tự thể thường hằng trong thân tâm
để kinh nghiệm những gì đang xảy ra, Cũng bởi vì tin tưởng
này, mà chúng ta đã lao đầu vào những hành động bất thiện,
đủ mọi tham, sân, si chỉ để cố thỏa mãn cái ta này, một
cái ta mà không hề có thật. Cái chấp ngã này rất là sâu
đậm, mọi hành động của ta đều xoay vần chung quanh nó,
càng lúc càng buộc chặt ta vào một khối khổ đau.
Chân
lý thứ hai của đức Phật là nguyên nhân của khổ đau: lòng
ái dục. Ðam mê sắc dục, cố chấp vào quan điểm và ý kiến
của mình, mê tín tin rằng những lễ nghi, hình thức bên ngoài
có khả năng diệt được khổ đau, và nhất là cố chấp
vào một cái tôi thường hằng, bất biến. Không một ai bắt
ta phải cố chấp. Không có một quyền lực nào bên ngoài
chúng ta giữ ta trong vòng sanh tử luân hồi. Chỉ có mỗi sự
cố chấp, luyến ái trong tâm mình là có thể làm được chuyện
đó mà thôi.
Ở
Á Châu người ta có một cái bẫy dùng để bắt khỉ, rất
là đặc biệt. Một trái dừa được khoét rỗng ở bên trong,
cột vào một sợi dây hay là cắm vào một cái cây cột đóng
trên mặt đất. Phía dưới trái dừa, người ta đục một
lỗ nhỏ và bỏ vào phía trong một thứ đồ ăn có chất ngọt.
Cái lỗ ấy được khoét rộng vừa đủ để cho con khỉ có
thể đút tay vào nếu bàn tay mó mở, nhưng nếu nó nắm tay
lại, bàn tay sẽ không thể nào qua lọt. Con khỉ đánh hơi
được mùi ngọt sẽ tìm tới, nó sẽ đút tay vào để bốc
thức ăn rồi không lấy tay ra được. Bàn tay nắm chặt sẽ
không thoát qua khỏi lỗ hổng ấy. Khi người thợ săn đến,
con khỉ sẽ trở nên quýnh quáng nhưng không cách nào chạy
đi đâu được. Nhưng không có ai bắt giữ nó ở đó, ngoại
trừ lòng tham dục của chính nó. Muốn thoát đi nó chỉ cần
giản dị mở rộng bàn tay ra. Nhưng vì lòng tham dục quá mạnh,
nên hiếm khi có một con khỉ nào có thể thoát đi được.
Chính vì lòng tham dục và quyến luyến trong tâm đã giữ chúng
ta trong bẫy sanh tử này. Chúng ta chỉ cần mở bàn tay mình
ra, buông bỏ những cố chấp, những tham muốn là có thể
bước đi trong tự do.
Chân
lý thứ ba của đức Phật là sự chấm dứt của khổ đau.
Niết bàn là một trạng thái thoát ra ngoài tiến trình thân
tâm, không còn bị chi phối, ảnh hưởng bởi bản chất khổ
đau của chúng. Tự tại, an lạc, thanh tịnh, tươi mát, buông
xả. Như là bỏ xuống một gánh nặng trên vai.
Niết
bàn có hai loại: Loại thứ nhất là niết bàn nhất thời,
tức là sự tự tại của một tâm thức không bị chi phối
bởi tham, sân, si trong từng giây, từng phút. Mỗi giây phút
không bị ảnh hưởng bởi những sự bất thiện là một giây
phút của tươi mát và an lạc. Còn loại niết bàn thứ nhì
là một trạng thái thoát ra ngoài mọi tiến trình, sự chấm
dứt hoàn toàn của khổ đau, dập tắt hẳn đi ngọn lửa
đang thiêu đốt.
Thí
dụ như có những người đang sống trên một vùng sa mạc
khô cằn. Nước rất hiếm, thực phẩm không có đủ, và không
có gì để bảo vệ họ khỏi ánh nắng thiêu đốt của mặt
trời. Nhưng những người ấy đã quen sống trong hoàn cảnh
ấy từ thuở nhỏ, cha ông của họ cũng đều như vậy, nên
họ cho đó là tự nhiên và lấy đó làm hài lòng. Cho đến
một ngày kia, có một người trong bọn họ đi đến một nơi
có thời tiết mát mẻ, thực phẩm đầy đủ, đến chứng
ấy anh ta mới ý thức đến những điều kiện và hoàn cảnh
bất lợi, cực khổ mà anh đã từng phải chịu đựng. So
với sự an lạc, tươi mát và thinh lặng của Niết bàn thì
những tiến trình dài vô tận của thân tâm, sự sanh diệt
không ngừng là một gánh nặng to lớn, một khổ đau vĩ đại.
Chân lý thứ ba là sự an lạc mà đức Phật đã nói rằng
trên đời này không còn gì là hạnh phúc hơn.
Ðức
Phật cũng đã chỉ cho chúng ta con đường để đi đến sự
an lạc này. Ðây không phải là một giáo lý bí mật chỉ
để dành cho một số người. Chân lý thứ tư là Bát chánh
đạo, một phương pháp để cởi bỏ gánh nặng của mình.
Ðây
không phải là con đường quá khích. Nó không đòi hỏi ta
phải hành hạ thân tâm mình. Nó không bắt ta phải đi tìm
đến một hang động hẻo lánh nào. Nó không phải là con đường
khổ hạnh, cũng không phải là con đường của sự xoa đọa
trong sắc dục. Ðây chính là con đường trung đạo. Còn đường
của sự tỉnh thức. Có chánh niệm về những gì đang xảy
ra chung quanh mình. Có một ý thức rõ ràng, không quyến luyến,
không ghét bỏ. Không nhận lầm những hiện tượng là Tôi,
là Ngã. Giải thoát tâm mình ra khỏi những điều bất thiện
trong mỗi giây phút.
Sự
thật về khổ đau phải được ý thức. Sự thật về nguyên
nhân của khổ đau phải được hiểu rõ. Chân lý về sự
chấm dứt khổ đau phải được kinh nghiệm. Và con đường
để chấm dứt khổ đau ấy phải được bước đi bởi mỗi
người trong chúng ta. Sự giác ngộ của đức Phật giải quyết
những vấn đề cho ngài, chứ không giải quyết những khổ
đau của ta được, ngoại trừ chỉ cho ta thấy một con đường
để đi tới. Không có một công thức huyền bí nào có thể
đem ta ra khỏi những khổ đau này. Mỗi người chúng ta phải
tự thanh lọc tâm mình, bởi vì chỉ có những ái dục trong
tâm mới có khả năng trói buộc được ta mà thôi.
Bài
Đọc Thêm:
Giới
Thiệu về Thiền Vipassana
Thực
tập Thiền Minh Sát
Những
Bài Giảng Tóm Tắt của Khóa Thiền Minh Sát Mười Ngày
Bốn
Sự Thật Nhiệm Mầu, Joseph Goldstein-Nguyễn Duy Nhiên dịch
Tứ
Như ý Túc, Joseph Goldstein-Nguyễn Duy Nhiên dịch
